Клиентские

Каз ЛекцияларWord

яның пәні және әдісі.

.

:

1.Экономикалық теорияның даму сатысы. «Экономикалық теорияның», саяси экономиканың» және «экономикс» пәндерінің өзара байланысы. Экономикалық теорияның пәні.

2.Эконоикалық түсініктердің негіздері .

3. Экономикалық үдерістердің әдістерін тану. Экономикалық санаттар мен заңдар .

4. Позитивтік және нормативтік экономикалық ғылым. Экономикалық теорияның міндеттері. Экономикалық теория және экономикалық саясат.

Экономикалық теорияның даму сатысы. «Экономикалық теорияның», саяси экономиканың» және «экономикс» пәндерінің өзара байланысы. Экономикалық теорияның пәні.

 

Экономикалық ой ежелгі дәуірде туындап, даму мен қалыптасудың ұзақ және күрделі жолынан өтті. Экономика ғылымы туралы алғашқы ғылыми ой ретінде – Ксенофонт, Платон, Аристотель, Каттон тәрізді ежелгі дәуірдің ойшылдарында пайда болған. «Экономия» терминін бірінші рет Аристотель ғылыми айналымға енгізген. Ол екі грек сөзінен құралған: «ойкос» - үй, шаруашылық, «номос» - ілім, заң деген мағынаны білдіреді. Экономикалық білім алғашында жалпы ғылымның бөлек элементтері ретінде қалыптасты. Экономикалық теорияның өз бетімен дамуы XVI-XVII ғасырларда капиталистік қатынастардың туындау дәуірінде басталды. Экономикалық теорияның алғашқы қалаған мектебі – меркантилизм. XVI-XVIII ғасырлардағы феодализмнің құлдырау дәуіріндегі «бүгінгі заман атырлары», яғни ең бай касталары – көпестер болды. Оларға сауда дамуының теориясы «баюдың ғылымы» қажет болды. Оны олар меркантилистердің қолынан алды. Меркантилизмнің ең көп тараған жері – Англия еді, оның ең басты теоретиктерінің бірі – экономист Томас Ман (1571 – 1641, Англия) және Антуан де Монкретъен (1575 – 1621, Франция). Соңғысы «саяси экономия» терминін айналымға енгізді (1615). Меркантилистердің ең басты идеясы – қоғамның ең басты байлығы – ақша, ал байлық көзі – сатып алушы қоғам – деген болатын.

Экономикалық теорияның дамуындағы екінші кезең – классикалық саяси экономия (XVIII ғ.). ол физиократтар мен Адам Смит (1723-1790) – және Давид Рикардоның (1772 – 1823) мектептеріне бөлінеді. Физиократтардың меркантилистерден ерекшелігі, олар қоғамның байлық көзі – пайда түсіруші айналым емес, өндіріс деп, бірақ олар өндірісті өте тар ұғымда – тек ауыл шаруашылығы көлемінде ғана түсіндірді. Олардың негізгі өкілдері – француз экономисі Франсуа Кенэ (1694 – 1774) және Анн Роберт Жак Тюрго (1727 – 1781).

Экономикалық теорияның келесі даму кезеңінде Адам Смит пен Давид Рикардо өздерінің зерттеулерін жалпы өндіріс саласына ауыстырып, ал ауыл шаруашылығын соңғының бір саласы ретінде қарастырған. Олар қоғамның байлығының өсуінің бірінші жағдайы еркін және бәсекелестікке қабілетті нарық экономикасы деген классикалық анықтама қабылдады.

«көрінбейтін қол» деген бейнелі ат тағып, барлық экономикалық агенттерді көрінбейтін басқарушы ретінде көрсетті.

Экономикалық теорияның барлық тарихи жолында оны идеологияландыру мәселелері тұрды. Меркантилистер көпестердің мүдделерін қорғады.

Экономикалық теорияны ең алғашқы идеологияландырған марксистер болды. Олар өздерінің теориялық көзқарастарында жұмысшылар тобының мүдделерін ашық қорғады. Сондықтан олардың экономикалық ғылымын жұмысшы табының саяси экономикасы деп атайды. Олардың теориясының басты жорамалы - өндіріс құралдарына қоғамдық меншік пен жұмысшылар мүддесі негізінде барлық экономикаға орталықтандырылған жоспарлау басшылығын орнату болатын.

Қазіргі заманғы экономикалық ғылым негізгі екі бағыта жүреді.

неоклассикалық

кейнсандық

Бірінші бағыт XIX ғасырдың 70-жылдарында пайда болды. Оның ең көрнекті негізін қалаушылардың бірі – Альфред Маршал (1842 – 1924) болды. Неоклассикалық доктрина XX ғасырдың 30 – жылдарына дейін кең тарады, бірақ оны ағылшын экономисі Джон Меинард Кейнстің (1883 – 1946) атымен аталған экономикалық ағым (кейнсиандық) «ығыстырып» шығарды. 1929 – 1933 жылдардағы Ұлы депрессиядан кейін, экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етуге рынок қабілетті емес екенін көрсетті. Неоклассиктер мен кейнсиандықтардың арасындағы айтыстағы түйінді мәселе – мемлекеттің экономикадағы рөлі болды. Неоклассикалық бағытты қолдаушылар экономиканы тиімді дамыту үшін, экономикаға мемлекеттің араласуы шектеулі тиісті деп есептеді. Кейнсиандықтар керісінше, нарық экономикасын мемлекеттің бақылауымен және макрореттеудің белсенді көмегімен үдерісті дамытуға болады деп есептеген.

«Экономикалық теория», «саяс экономия», «экономикс» курстарының пәнін анықтай отырып, олардың әртүрлілігін еске алу қажет.

Экономикалық теория әлемдегі шектелген ресурстардағы адамдардың экономикалық тәртіптерін, өндірістер қатынастарының экономикалық жүйесін, бөлуді, айырбастауды, материалдық жетістіктердің және адам қоғамының барлық даму сатысындағы қызметтерді зерттейді. Саяси экономия – бұл таптық ғылым. Ол белгілі бір таптың мүддесін қорғайтын экономикалық қатынастарды зерттейді. «Экономикс» түсінігі экономикалық ғылымда «экономикалық теория» түсінігімен жақын, бірақ нарық шаруашылығын зерттейтін бұл ғылым, яғни мұнда зерттеу объектісі тек нарық жүйесіне тіреледі.

Экономикалық теория курсында экономикалық қатынастардың келесі логикалық оқыту жүйесі ұсынылады. Бірінші бөлімде пәннің жалпы мәселелері, курстың әдісі, дәлелдемесі және адамның экнонмикалық қызметінің тұтас міндеттері, сондай – ақ, қоғамдық өндірістің негіздері қарастырылады.

Екінші бөлім экономиканың қызметінің іргелі мәселелеріне, оның ішінде меншіктерге, қоғамдық шаруашылықтың түрлеріне, экономикалық жұйенің негізгі түрлеріне арналған; онда нарықтық шаруашылыққа жалпы сипаттама, сұраныс теориясының негізгі көзқарастар қарастырылады.

Үшінші бөлімде микроэкономиканы талданады – кәсіпорынның қызметіне байланысты қатынастар жүйесі, сондай – ақ, жеке өндірушінің заңдылықтары мен мәні қарастырылады.

Төртінші бөлім – макроэкономика. Ұлттық экономика деңгейіндегі өндіріс мәселелері қарастырылады.

Эконоикалық түсініктердің негіздері

Экономикалық теория шектелген ресурстар әлеміндегі адамдардың қанағаттандыру әдістерін зерттейді. Соған сәйкес келетін санаттарды анықтауға тоқталайық.

Тұтынушылық – жеке индивид пен мәдениеттің дамуына сәйкес арнаулы түрге ие болатын, мойындалған қажеттілікті анықтаушы. Сатып алу қабілетімен бекітілген тұтынушылық тауар мен қызметке сұранысты көрсетеді. Экономикалық әдебиетте (Маслоу) адамдардың тұтынушылығын 5 деңгейге бөлінеді.

Физиологиялық тұтынушылық

Қауіпсіздік тұтынушылығы

Қатынас тұтынушылығы, рухани жақындық

Қоғамдық танымдағы тұтынушылық

өзін көрсетудегі тұтынушылық

жеке адамның деңгейі неғұрлым жоғары болса, соншалықты ол жоғары тұтынушылықты қамтамасыз етуге тырысады.

Материалдық тұтынушылықтар былай бөлінеді:

бірінші кезектегі қажетті заттар (тамақ, киім, үй)

сән – салтанат заттары (қымбат тастар, қымбат аң терілері, яхта және т.б.)

жеке адам тұтынушылығынан басқа, өндіріс құралдарындағы өндірістік тұтынушылық пен жұмыс күшіне қажеттілік бар.

Тұтынушылыққа әсер ететін факторлар:

мемлекет пен фирмалардың, тұрғындардың кірісі

ғылыми – техникалық үдерістердің дамуы

елдің экономикалық дамуының деңгейі

елдің ұлттық және тарихи ерекшеліктері және т.б.

адамдардың әр түрлі тұтынушылығы шексіз. Бірақ бар лимит ресурс шығындарының шектеу деңгейі. Ресурстар – адамдардың тұтынушылығын қанағаттандыратын, жағдай мен қызметті жасау үшін пайдаланылатын заттар. Ресурстар толық іске кіріскенде, бір өнімді көбейтудің әдісі – ол бақса өнімді қысқарту болып табылады.

Экономикалық әдебиеттерде «игілік» түсініг адам тұтынуын қанағаттандыратын және мүдделерге, мақсаттарға, адамдардың тұтынушылығын қамтамасыз ететін, нәтижесінде тиімді ықпалы болатын адам қызметінің толыққандылығы.

Игілік материалдық және материалдық емес болып бөлінеді. Материалдық игілік былай бөліеді: табиғаттың табиғи сыйлары (жер, ауа, климат); өндіріс өнімдері (ғимарат, құрылыс, станоктар, тамақ өнімдері және т.б.). А.Маршал оған материалдық игілікті (патенттер, авторлық құқық, кепілдік зат) иеленуді де қосады. Материалдық емес игілік – бұл адам қабілетінің дамуына ықпал ететін жағдай және олар өндірістік емес салаларда құрылады: денсаулық сақтау, білім беру, өнер және т.б.

Игілік сондай – ақ, экономикалық (экономикалық қызмет нәтижесінде пайда болады) және экономикалық емес (адам күшінің жұмсалуынсыз табиғат береді) болып екіге бөлінеді.

таңдауы тиісті. Экономистер мұндай сәтті баламалы шығын арқылы бейімдейді. Баламалы шығын – басқа тауар бірлігіне көбейту үшін, құрбан ету қажет бір тауардың саны.

Таңдаудың қажетті әсері мен баламалы шығын өндірістік мүмкіндіктердің қисығының көмегімен көрсетіледі. өндірістік мүмкіндіктердің қисығы экономикалық ресурстарды толық пайдалану кезіндегі екі өнімді шығарудың ең жоғары көлемін көрсететін әр нүктенің сызығын анытқайды. Мысалы, ел бар ресурстармен белгілі бір тауарлар (А және В) санын шығаруы мүмкін. Елдің өндірістік мүмкіндіктерінің қисығы келесі түрге ие:

 

 

 

 

Түзу сызықтың әр нүктесі ав осы елдегі экономикалық ресурстарды толық пайдалану кезіндегі тауарларды А және В өндірудің ең үлкен көлемін көрсетеді.

өндірістің мүмкіндігі туралы ақпараттарға ие бола отырып, қоғам немесе нақты өндіруші үш сұраққа жауап беруі тиіс.

Қандай тауарлар мен қызметтер және қанша көлемде шығару қажет?

Бұл тауарлар мен қызметтерді қалай өндіру қажет?

Бұл тауарларды кім сатып алады және бұл тауарлар мен қызметтерді қалай пайдаланады? Яғни, бұларды кім үшін шығару қажет?

Экономикалық үдерістердің әдістерін тану.

Экономикалық санаттар мен заңдар

Экономикалық теория өзінің зерттеулерінде экономикалық құбылыстардың ғылыми танымының келесі әдістерін пайдаланады:

а) синтезбен талдаудың әдісі- әлеуметтік – экономиканың пайда болу бөліктері (талдау) және тұтастай (синтез) өзара байланысы мен өзара тәуелділігі бойынша зерттеуді қарастырады. Бұл әдіспен экономикалық теорияны шаруашылық жүйесін екі әр түрлі деңгейде қарастыратын микро және макроэкономикаға бөлу логикалық байланысты. Сондықтан, микроэкономика осы жүйенің жеке элементтерімен істі болады. Ол бөлек фирмалардың, үй шаруашылығының, өндірістің, бөлек өнімінің бағасын және экономикасын зерттейді. Яғни, микроэкономикалық зерттеу талдау әдісіне жақын. Микроэкономика шаруашылық жүйесін тұтастай зерттейді немесе агрегаттар деп аталатын экономикалық бірлікті, мысалы ұлттық экономиканы зерттейді. Микроэкономика синтездің әдістеріне негізделіп және жиынтықты, агрегатты көрсеткіштермен жұмыс істейді: жалпы ұлттық өнім, ұлттық табыс және т.б.

ә) ғылыми абстракцияның әдісі- абстракция деп аталатын немесе санаттың осы немесе басқадай дерексіздендірілген түсінігін өңдеу үшін пайдаланылады;

б) тарихи және логикалық әдістер – жалпы қорытынды жасау үшін және олардың тұтастай бағалауға мүмкіндік беретін, бір уақытта логикалық жиынтықпен тарихи жүйелілікпен экономикалық үдерістерді зерттеуді қарастырады.

в) индукция мен дедукция әдістері- бөлек фактілерді жалпыға (индукция) апарып, ал, жалпы жағдайдан шығарып, жеке қорытындылар(дндукция) жасауды қарастырады;

г) сандық және сапалық талдау әдісі- өндіріс жүйесіндегі қатынастардың сапалық өзгерістерін танумен қатар, статистикалық деректерді, математика әдістерін экономикалық теория кеңінен пайдалануды қарастырады.

ғ) қалыпты логика- ойдың нақты мазмұнынан алшақтап және оның мазмұнының бөліктерінің байланыстарын жалпы әдіспен бөле отырып, ойдың,түсініктің, пікірдің, ой қорытындысын, дәлелдемелердің нысанын зерттейді;

д) материалистік диалектиканың әдісі- олардың дамуы мен өмірде бар, пайда болуының ішкі байланыстарын сипаттайтын, объективті талдаудың негізінде ғылыми мәселелерді шешу;

экономикалық модельдер мен тәжірибелер. Экономикалық модель- бұл зерттеудің субъективті мақсатты сипаты және оның объективті ерекшеліктерімен анықталатын құрылымын, пайда болуын және экономикалық үдерісін қалыпты көрсету. Экономикалық тәжірибе- бұл экономикалық пайда болуды және әрі қарай тәжірибеде қолдану үшін және оның үдерісін зерттеу мақсатымен ең игілікті жағдайда жасанды шығару.

Экономикалық санат- қандайда бір пайда болудың мәнін сипаттайтын ғылыми түсінік. Бұл- экономикалық өмірдің жалпы мәнін көрсететін логикалық түсінік. Олардың нақты өндірістік- ұйымдастырушылық- экономиаклық қатынас тарды көрсететін объективті сипаттамасы болады.

Экономиаклық санаттар объективті экономикалық заңдардың мазмұнын құрайтын тұрақты себепті- салдарды байланыстарды анықтауға қызмет етеді.

Экономикалық заңдар- экономикадағы өзара байланысты қайталайтын, мәнді, тұрақты, себепті- салдарлы байланыстады анықтауға қызмет етеді.

Экономикалық заңдар- экономикадағы өзара байланысты қайталайтын, мәнді, тұрақты, себепті- салдарлы. Бұл қоғамдағы жақсылықты тұтынудағы және айырбастау, бөлу, өндіріс бойынша адамдардың қатынастары туралы заңдар. Олар адамдардың іс- әрекетіне қарай қызмет етеді және тарихи сипат алады. Олар объективті және адамдардың санасы мен еркінен тыс тәуелсіз жағдайда пайда болып, жүзеге асады. Экономикалық заңдар мынадай топтарға бөлінеді:

- жалпы, барлық тарихи дәуірлер үшін сипатты(мысалы, үнемдеу заңы, тұтынудың өсуі туралы заң және т.б.)

- әсіресе, олардың іс- әрекетінің жағдайы сақталатын, сол тарихи дәуірге тән (мысалы, құн заңы);

- арнаулы, нақты белгілі бір шаруашылық жүргізу нысанына тән(мысалы, құлдық кезеңдегі бөлу туралы заң, социалистік экономиканы жоспарлы дамыту туралы заң және т.б.)

 

 

 

1.4. Позитивтік және нормативтік экономикалық ғылым.

Экономикалық теорияның міндеттері.

Экономикалық теория және экономикалық саясат

Экономиканы талдау нормативтік және позитивтік әдістерді пайдалануды қарастырады. Позитивтік немесе дискриптивтік экономика экономиканың қызмет етуінің ғылыми және объективтік түсініктемелерін іздейді. Ол болуы мүмкін немесе болатын нәрсемен байланысты болады. Мысалы, егер үкімет бір тауарға салық салса, онда оның бағасы өседі.

Нормативтік экономика субъективті, және бағалау пікіріне негізделген іс- әрекеттің рецептісін ұсынады. Ол мүмкін болатынмен байланысты болады. Мысалы, бюджетті толтыру үшін, бір экономист салықтарды көбейтуді ұсынады. Бірақ салықты көбейту кәсіпкерлікті ынталандыруды төмендетуі мүмкін. Егер «тиісті» немесе «қажет» деген пікірлер кездесетін болса, онда ол нормативтік әдіске жатады.

- танымдық(экономикалық теория алынған білімді теориялық түрінде көрсете отырып, қоғамның экономикасын оқытуға және түсіндіруге арналған);

- әдіснамалық (экономикалық теория экономикалық ғылымның барлық жүйесі үшін теориялық және әдіснамалық базасы болып қызмет етеді);

- білімдік (экономикалық теория адамдардың экономикалық мәдениетінің қалыптасуына көмектеседі);

- тәжірибелік (экономикалық теория қоғамның дамуының экономикалық жолына көрсетіп, адамдардың мақсаттарына тәжірибе жүзінде қызмет көрсетуі тиісті ).

Экономикалық теория барлық мәселелері үшін дайын шешім бермейді. Бұл экономикалық іс- әрекетке тереңдеп бойлау әдісі мен оның қозғалысын болжамдау үшін тек құрал болады. Экономикалық саясат- бұл игілікті пайдалану мен айырбастаудың, бөлудің қоғамдық өндіріс аумағындағы мемлекеттік мақсатты бағытталған шаралар жүйесі. Ол қоғамның оның барлық әлеуметтік топтарының мүддесін көрсетуге және ұлттық экономиканы күшейтуге бағытталған. Экономикалық саясаттың міндеттерін жүзеге асыру экономикалық теорияны терең білуге негізделген. Ол экономикалық теорияның келесі дамуында көрсетілетін экономикалық жүйені өзгертуге, жетілдіруге алып келуі мүмкін.

Өз-өзін бақылау сұрақтары:

« Саяси экономияның », «экономикалық теорияның» және «экономикстің» қандай айырмашылықтары бар?

Экономикалық теория нені зерттейді?

Маслоу адам тұтынушылығын қандай деңгейлерге бөледі?

Тұтынушылыққа кандай факторлар ықпал етеді?

«Ресурстар» мен «игілік» деген не?

«Баламалы шығын » деген не?

Өндірістік мүмкіндіктердің қисығы нені көрсетеді?

Экономикалық теория өзінің зерттеулерінде ғылыми танудың қандай әдістерін пайдаланады?

«Экономикалық санат »және «экономикалық заңдар» дегеніміз не?

Нормативтік экономика позитивтіктен немен ерекшеленеді?

 

 

 

ҚОҒАМДЫҚ ӨНДІРІСТІҢ НЕГІЗДЕРІ.

:

1. АДАМ ЖӘНЕ ЭКОНОМИКА. ӘР ТҮРЛІ МОДЕЛЬДЕР. ЭКОНОМИКАЛЫҚ МҮДДЕДЕГІ АДАМНЫҢ ҰТЫМДЫ МІНЕЗ-ҚҰЛҚЫ.

2. ЭКОНОМИКАЛЫҚ РЕСУРСТАР ЖӘНЕ ӨНДІРІС ФАКТОРЫ.

3. ҚОҒАМДЫҚ ӨНДІРІС, ОНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ МЕН НӘТИЖЕЛЕРІ

АДАМ ЖӘНЕ ЭКОНОМИКА. ӘР ТҮРЛІ МОДЕЛЬДЕР.

ЭКОНОМИКАЛЫҚ МҮДДЕДЕГІ АДАМНЫҢ

ҰТЫМДЫ МІНЕЗ-ҚҰЛҚЫ

Адам – бұл ең басты өндіруші күш, өйткені ол, жасап қана қоймай, жүзеге асырады және өндіріс құралдарын пайдалану әдістерін анықтайды. Өз кезегінде, өндірістің жаңа құралдарын тарату жұмыс күшіне жаңа талаптар қояды.

Экономикалық немесе шаруашылық қызметі тұтас мақсатты қызметті, яғни, әр түрлі тараптағы тұтынушылықты қанағаттандыруға бағытталған және белгілі бір есепке негізделген шаруашылыққа адамдардың күш жұмсауын көрсетеді. Бір жағынан ол энергияны, ресурстарды және т.б. шығындарда, ал екінші жағынан өмірдегі шығындарды соған сәйкес толтырғанда көрінеді. Мұндай жағдайда, эконмикалық субъект (шаруашылық қызметіндегі адам) шығын мен табысты салыстыру арқылы, ұтымды іс жүргізуге тырысады. Адамдардың шаруашылық қызметі – бұл төрт сатыға бөлінетін әр түрлі пайда болулар мен үдерістердің күрделі кешені: меншікті өндіріс, бөлу, айырбастау және тұтыну.

Адамдардың тұтынушылқты сезінгенінде еңбекке уәждеме пайда болады. Мұндай жағдайда, тұтынушылық нақты нысанға – нысан мүддесіне ие болады. Экономикалық мүдде – бұл экономикалық тұтынушылықтың пайда болу нысаны. Экономикалық мүдделер шаруашылық (экономикалық) қызметінің объективті қозғаушы уәжін көрсетеді. Шаруашылық субъектісінің көпжақтылығын туындатады. Кономикалық мүдделерді жіктеу әр түрлі критерилерді пайдалану негізінде жүргізіледі. Мүдделерді алып жүргізушілерді анықтау негізінде қоғамдық, ұжымдық, жекелік, ұлттық және интернационалдық, аймақтық, мекемелік, топтық, жанұялық, таптық, әр түрлі әлеуметтік топтардың (жұмыс істейтін , жұмыс істемейтін, жастардың, зейнеткерлердің және т.б.) мүдделерін айырады. Ағымдағы, келешектегі, ұтымды және ұтымды емес, түпнұсқа, жасанды куәлар, қаржылық, еңбектік және т.б. мүдделерді ерекше құрайды. Барлық осы мүдделер бірлікте өмір сүреді, бірақ, олардың араларында қарама-қайшылықтар бар. Сөйтіп, жеке мүдде ұжымдық мүддемен қарама-қайшылықта болуы мүмкін. Материалдық уәждемеден басқа, материалдық мүдделікке байланысты, әлеуметтік немесе моральдық уәждемені және әкімшілік (ұйымдастырушылық) уәждемені айырады. Әкімшілік уәждеме мемлекеттің еңбекке қатысуды талап ету құқығы мен әкімшіліктің қызметкерлерден еңбек қызметіндегі қабылданған ережелерді сақтауды талап ету құқығына сүйенеді.

Бұл уәждеменің негізі – еңбек тәтібі, ал, оның нәтижесі қызметкерге өзінің міндеттерін дұрыс орындамағаны немесе орындамағаны үшін шараларды қабылдайтын тәртіптік жауапкершілік болып табылады.

Экономикалық әдебиетте адамды «модельдеудің» көптеген бағыттары кездеседі. Солардың кейбіреулерін қарастырайық.

Ағылшынның классикалық мектебі, маржиналдық және неоклассиктері әзірлеген адамның жаңаша мінез-құлқының моделі. Мұндай мінез-құлық негізінде жеке адамның пайдаланылатын мүмкіндіктері мен ресурстарының шектеулі жағдайдағы ең аз шығынмен ең көп нәтиже алуға тырысуы жатады.

Кенсиондық мектеппен әзірленген адам моделі. Уәждемелі ынталандыру өзіне материалдық игіліктерге ұмтылысты ғана қосып қоймай, психологиялық сипаттағы белгілі бір элементтерге – көмек көрсету, бос уақытты пайдаланып, дәстүрге байланысты мақсаттарға ұмтылуды ендіреді.

К. Маркспен әзірленген адам моделі. Бұл модель несиелі капитал мен сауда, өндірісті көрсететін капиталистерге дейінгі «қарапайым тауар өндіруші» деп аталатын абстрактылық жағдайдан нақты жағдайға көшуді талап етуді болжайды.

Қазіргі шындықты көрсететін, әлеуметтік-экономикалық үдерістердің субъектісінің жаңа моделі. Бұл модель үшін жеке адамның (еңбек үдерісінің өзіне қанағаттану, оның әлеуметтік мәні, күрделілігі) рухани тұтынушылығы қаншалықты болса, соншалықты материалдықты жүзеге асыруды қамтамасыз ететін бағытталған қызметтің өсуінің уәждемесіндегі өзгерістер сипаты тән. Оған жоғары білімді және мәдениет деңгейі жоғары және т.б. адамдар өмір сүретін әлем туралы елеулі ақпараттылықтың болуы тән.

 

 

 

ЭКОНОМИКАЛЫҚ РЕСУРСТАР

ЖӘНЕ ӨНДІРІС ФАКТОРЫ

Экономикалқ ресурстар – бұл өндіріс үдерістерінің мүмкіндіктері, қаржылар, көздер. Олар материалдыққа, еңбек және қаржылық ресурстарға бөлінеді. Материалдық ресурстар өндіріс үдерісінде қолдану мен өңдеуге арналған заттық элементтер кешенінің барлығын көрсетеді. Нақты құрамы бойынша олар өзіне шикізатты, негізгі және қосымша материалдарды, жағармайды, энергияны, сондай-ақ өндірістегі өңдеуі бітпеген жартылай фабрикатты қосады. Еңбек ресурстарына қоғамдық пайдалы еңбекке жарамды елдің тұрғындарын қосады. Қаржылық ресурстарға – мемлекеттің қарауында болатын ақшалай қаржыларды, кәсіпорындарды, мекемелрді, тұрғындарды қосады.

Барлық экономикалық ресурстар маңызды ерекшеліктерге ие: олар сирек және шектеулі көлемде болады. Бұл ерекшелік әр түрлі өнімдер арасындағы шектелген ресурстарды бөлу қажеттігі алдында және қатаң шектелген қызмет төңірегіне өндірістік жүйені қояды. Осыған байланысты өндірістік қызмет түрлері бойынша ресурстарды мақсатты дұрыс бөлу мәселелері пайда болады. Сонымен бірге экономикалық ресурстар қол жететін, өндіретін, айырбасталатын, тәрізді ерекшеліктерге ие. Қолжетімділігі деген сөз өндіріс үдерісіне қажетті уақытында сол немесе басқа ресурстардың белгілі бір көлемін тарту мүмкіндігін білдіреді. Ресурстарды қайта өндіру сапаны көтеру мен олардың санын көбейту мүмкіндігімен байланысты. Тіпті өнімділігін толық жоғалтқан жер телімдерін жер өңдеу технологиясын пайдалану жолымен қайта қалпына келтіруге болады. Экономикалық ресурстардың айырбасталымы, бір ресурстардың жетпей қалған кезінде, оны басқамен айырбастауға болатынын көрсетеді. Мысалы, станоктардың шектелген көлемінде көп жұмысшылар күшінің іске қосылатынын көрсетеді.

Іске қосылған өндіріске берілген экономикалық ресурстар өнірістің факторын анықтайды. Өндірістің негізгі факторлары еңбек, жер, капитал және кәсіпкерлік қабілет болып табылады. Еңбек (жұмыс күші) – бұл материалдық игілік пен қызметті құру үшін өндірісте қолданылатын адамдардың ақылы мен барлық физикалық қабілеті жиынтығы. Жұмыс күшін жүзеге асыру еңбек үдерісінде өтеді, сондықтан өндірістегі адам ресурстары ретінде, «жұмыс күші» және «еңбек» деген түсінікті жиі теңдестіреді. Еңбек өмірдегі жақсылықты құру үшін мақсатты бағытталған адамның қызметі ретінде бағалауға болады. Уақыт бірлігіндегі өнім көлемімен өлшенетін еңбек өнімділігі оның маңызды көрсеткіштері болып табылады.

Өндіріс факторы ретіндегі капитал – бұл өндіріс құралы, еңбек құралының және еңбек затының жиынтығы. Еңбек құралы – бұл адамдар көмегімен белгілі бір игілікті жасайтын, заттарды өндіретін (құралдар, машиналар, жабдықтар, өндірістік ғимарат және кешен). Еңбек заттары – бұл неден өндіреді, яғни адамдар еңбек үдерісі кезінде ықпал ететін және келешектегі өнімнің материалдық негізін құрайтын заттар (кен, мұнай, шикізат, маиериалдар және т.б.). Өндіріс құралы – бұл шынайы капитал. Сондай-ақ, ақшалай капиталды да яғни, өндіріс құралын сатып алу үшін аұшаны бөледі.

Жер өндіріс факторы ретінде – жер қойнауын, ормандарды, ауа мен суды қосқандағы табиғи ресурстардың барлық түрі өндіріске тартылады.

Кәсіпкерлік қабілеті адамның бизнесті немесе кез-келген жаңа істі ұйымдастыруға дайындығы мен істей білуіне, соған байланысты шығынды, тәуекелді және жауаптылықты өзіне қабылдауына байланысты қортындалынады. Әрбір адам мұндай қабілеттілікке ие бола бермейді.

Нағыз кәсіпкерді үлкен еңбек сүйгіштігі, ұсынысшылдығы, жаңашылдығы, шығармашылық рухы, іскерлік қасиеті, адамдармен араласа білуі, оларға ықпал ете біуі қазіргі уақыттта өндірісті ұйымдастыру, өндіріс технологиясы, өндірістің ақпараттық факторы, ғылым, энергетикалық, экологиялық факторлар тәрізді, қазіргі заманғы өндіріс факторларын бөлу қажеттілігін айтып келеді.

Өндірісті ұйымдастыру – бұл барлық өндіріс үдерістерін тәртіптейтін және бірлігін қамтамасыз ететін ішкі өндірістік байланыстардың құрылысын анықтаушы құрылым. Өндірістің технологиясы еңбек затын өңдеудің нақты әдісін, өндіріс үдерістерінің белгілі бір тәртібін көрсетеді. Ақпараттар осындай немесе басқадай білімнің, деректердің және әр түрлі белгілердің ағымдарын көрсетеді. Ғылым – бұл өндірісте пайдалануға тиісті теориялық жүйеленген обективті білім. Энергия – бұл өндіріс құралдарын қажетті қозғалысқа келтіретін осындай немесе басқадай күш.

Экологиялық фактор – қорғау, сақтау және табиғатты қайта түрлендіру қажеттілігіне қатысты, қоршаған орта мен адамдардың өзара қарым-қатынастарына байланысты барлық кешенді мәселелер.

Өндіріс –бұл олардың тұтынушылығын қамтамасыз етуге бағытталған, адамдардың мақсаттылықты қызметі. Материалдық өндіріс пен материалдық емес өндірісті бөледі.

Материалдық өндіріс мыналарды өзіне қосады:

материалдық игіліктерді өндіру жөніндегі кәсіпорындар мен салалар (өнеркәсіптік, ауыл шаруашылығы, құрылыс);

материалдық қызметтер көрсететін кәсіпорындар мен салалар (көліктер, сауда, коммуналдық шаруашылық, тұрмыстық қызметтер).

Материалдық емес қызметтерге мыналар жатады:

материалдық емес игіліктерді жүзеге асыратын кәсіпорындар мен салалар (кино, театр, тұтастай өнер);

материалдық емес қызметтер көрсететін кәсіпорындар мен салалар (денсаулық сақтау, білім беру және т.б.);

Қоғамдық өндіріс екі бөлімге бөлінеді: I –бөлім –өндіріс құралдарын шығаратын салалар, кәсіпорындар; II-бөлім тұтыну заттарын шығаратын салалар мен кәсіпорындар.

Қоғамдық өндірістің байлық,көсетілетін қызметтер және заттар түрінде көрінетін нәтижесі қоғамдық өнім болып табылады.Заттар- өмір сүтудің тұрақтылығымен қалыпты тәуелсіздікке ие болатын материалдық баршылықтың белгісі.Қызмет көрсету белгілі бір тұтынушылықты қанағаттандыруға бағыталған адам немесе кәсіпорының пайдалы қызметінің нәтижесі.Өндірістің ерекшелігі мен қызметтерін өткізуі көп жағдайда өзара айырбасталмайтын,жинау,сақтау,жеткізудің мүмкін еместігіне орай, материалдық игіліктермен салыстырғандағы тұтыну мен өндіріс үдерістерін қатар алып жүрумен қорытындыланады.Байлық- бұл еңбекпен құрылған және жиналған материалдық игіліктердің жиынтығы.Ол мыналарды өзіне қосады: а) негізгі өндірістік қорлар (ғимарат,машиналар мен құралдар ) және өндірістік емес (тұрғын үй, ғимарат және білім мекемелерінің құралдары, мәдениет және денсаулық сақтау ); ә)материалдық айналымдық құралдар; б)азаматтардың жеке мүлкі.

Өз-өзін бақылау сұрақтары:

1.Неге адам –басты өндіруші күш?

2.«Экономикалық мүдде» дегеніміз не?

3.Уәждемені қандай түрлерге бөлінеді? Адамның экономикалық қызметін қалай түсінеміз?

4.Экономикалық әдебиетте адамды «модельдеудің» қандай бағыттары кездеседі?

5.«Экономикалы ресурстар» дегеніміз не және олар қандай түрлерге бөлінеді?

6.Экономикалық ресурстардағы «қайта өндірілу», «қол жетімділік» және «айырбасталуы» дегеніміз не?

7.«Экономикалық ресурстар» және «өндіріс факторы» түсінігі немен ерекшеленеді?

8.Өндірістің негізгі факторы түріне не шығады?

9.Өндіріс факторы ретінде еңбек мағынасы есебінде не түсіндіріледі?

 

 

 

ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЭКОНОМИКАДАҒЫ РӨЛІ.

: Меншік қатынастарының мәнін ашу.

:

   МЕНШІКТІ ҚАТЫНАСТАРДЫҢ ОРНЫ. МЕНШІКТІҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘНІ.

2. НАРЫҚ ЭКОНОМИКАСЫНДАҒЫ МЕНШІКТІҢ ТҮРЛІ НЫСАНДАРЫ.

3. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ МЕНШІК ҚАТЫНАСТАРЫНЫҢ ҚАЙТА ҚҰРЫЛУЫ.

   

Әлеуметтік қатынастар немесе меншік бойынша қатынастар өндірістің кез келген әдісінің басты өндірістік қатынастары болып табылады. Олар өндірістің заттық факторлары мен жеке бірігу әдісін сипаттайды және бөлудің, айырбастаудың және тұтынудың қатынастарын анықтайды. Қоғамдық қатынастар жүйесіндегі меншіктің рөлі мен орнын келесі жағдайлар анықтайды:

- меншік қоғамдық қатынастар жүйесіндегі іргетас болып табылады;

- меншік қоғамның жігінің жағдайын анықтайды;

- меншік өз нысанында айырбастаудың екі жолына ие:

эволюциялық және революциялық;

- меншіктің барлық нысандары өзара байланысты және өзара іс қимылда;

меншік тарихи дамудың нәтижесі болып табылады.

Меншік - бұл адамдардың белгілі бір материалдық игіліктерге ие болудағы қатынастары. Меншіктің экономикалық мәні өндіріс, айырбас, бөлу және тұтыну қатынастарын өзіне қосатын, өндіріс қатынастрының жиынтығы арқылы көрінеді. Меншіктің заңдық мәні меншік иесінің құқығы арқылы көрінеді. Экономикалық әдебиетте меншік құқығының келесі көрінісі анықталады:

- ие болу құқығы, яғни, игіліктерге тікелей физикалық бақылау құқығы;

- пайдалану құқығы, яғни, игіліктің пайдалы қасиеттерін өзің үшін пайдалану құқығы;

- бақару құқығы, яғни, игілікті пайдалануды кім және қалай қамтамасыз етуін шешу құқығы;

- табысқа құқық, яғни, игілікті пайдалану нәтижесіне ие болу құқығы;

- тәуелсіздік құқығы, яғни, иесіздендіру, тұтыну, өзгерту және игілікті құрту құқығы;

- қауіпсіздік құқығы, яғни, игіліктен күштеп айырудан қорғау және сыртқы орта зиянынан қорғау құқығы;

- игілікті мұрагерлікке беру құқығы;

- игілікке мерзімсіз ие болу құқығы;

- сыртқы ортаға зиян келтіретін әдістерді пайдалануға тыйым салу;

- төлетіп алу түріндегі жауаптылыққа құқық, яғни, қарызды төлеу үшін игілікті өндіріп алу мүмкіндігі;

- қалдық сипаттағы құқық, яғни, өкілдік құқығын қалпына келтіруді қамтамасыз ететін институттар мен реттемелердің өмір сүрудің құқығы;

Меншіктің басты мәнін анықтаушы иемдену болып табылады. Иемдену экономикалықпен қатар, күштеу немесе заңды әдістермен меншіктегі объектіні субъектімен басқа субъектіден иесіздендіру болып табылады. Иемдену санатын зерттей отырып, еңбек жолымен, өндіріс кезінде жүзеге асатын акт ретінде және сұрау ретінде көрсетуге болады.

Меншіктің субъектісі - меншік объектісіне ие болу құқығы бар және мүмкіндігі бар, меншік қатынастарының белсенді жағы.

Меншіктің объектісі - табиғат заттары, заттықтар, энергия, мүліктер, ақпараттар және т.б. түріндегі меншік қатынастарының енжарлық жағы. Субъектісі мен объектісі арасындағы байланыс бір уақытта заңдық, құқықтық және экономикалық санаттарды көрсететін, ие болу, пайдалану, нұсқау беру және жауаптылық қатынастарын ұсынады.

3.2 . НАРЫҚ ЭКОНОМИКАСЫНДАҒЫ МЕНШІКТІҢ ТҮРЛІ НЫСАНДАРЫ.

Меншік нысаны - бұл меншік субъектісінің белгілері бойынша сиатталатын критерий, яғни, әр түрлі объектілердің бір табиғи субъектінің меншігіне қарайтынын анықтау. Меншікті мынадай нысандарға бөлінеді:

а) жалпы халықтық;

ә) мемлекеттік;

б) ұжымдық;

в) бірге үлестік;

г) жеке және т.б.

Меншіктің барлық осы нысандарын меншіктің негізгі екі түріне топтауға болады: мемлекеттік және жеке. Мемлекеттік меншік - мемлекет меншік иесі ретінде көрінеді, ол мемлекеттік сектор ұйымдарымен және кәсіпорындарымен, жергілікті жердегі және орталықтағы органдармен бейнеленген. Мемлекеттік меншік екі нысанға бөлінеді: 1 ) мемлекеттік және 2) муниципалдық.

Жеке меншік - бұл басқа тәуелсіз бөлу, иемдену тетіктерін жүзеге асыратын, меншіктің барлық құқығы бір адамның қолына жинақталған, экономикалық тұлға ерекшеленген, меншік қатынастары. Жеке меншікке үй шаруашылығын, жариялылықты және жариялы емес жеке кәсіпорындар, жеке мүлікті немесе жеке қаржы сақталымын пайдаланудың кез келген түрін жатқызуға болады. Жеке меншіктің өзі әр түрлі нысанда қабылдауы мүмкін:

- бөлек қызметкердің жеке меншігі (жеке еңбектік меншік), бөлек жеке адамға немесе жанұяға - бөлек жеке тұлғаға меншік иесінің барлық құқығы жинақталғанда;

- жалдамалы еңбекті қолдануға байланысты, капиталистік жеке меншік;

- байлықты иемдену ме қоғамдық өкім элементтері бар, жеке меншіктің ұжымдық нысаны;

3.3. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ МЕНШІК ҚАТЫНАСТАРЫНЫҢ ҚАЙТА ҚҰРЫЛУЫ.

қайта құру қажеттігін көрсетті. Ол мемлекет қарамағына алу және жекешелендіру жолымен жүргізіледі.

«Мемлекет қарамағынан алу» түсінігі меншік қатынасымен шектелмейді. Ол «жекешелендіру» түсінігінен әлдеқайда кең. Экономиканы мемлекет қарамағынан алу өндірісті басым мемлекеттік директивтік реттеуден нарықтық тетіктер негізінде реттеуге көшуді білдіреді. Мемлекет қарамғынан алу кезіндегі мемлекеттің қызметі мен экономикалық рөлі өзгереді:

Мемлекет тікелей шаруашылық субъектісі болмай қалады: осы ережені сақтауды қамтамасыз ететін, тетіктер мен экономикалық ойындар ережесін құрады.

Мемлекеттік жоспарлау директивтік емес, индикативті сипаттамада болады.

Мемлекеттік баға қоюлар тауарлар мен қызмет көрсетулерге нарық талабы бойынша нарықтық баға қоюға орын береді. Қазақстан заңдарында мемлекет қарамағынан ауыл шаруашылық басқару мен соған сәйкес өкілдіктердің қызметтерін тікелей шаруашылық жүргізуші субъектілерге берумен мемлекеттік кәсіпорындарды мемлекет иелігіне алып қайта құру анықталады.

Жекешелендіру - бұл мемлекеттен заңды және жеке тұлғалардың мемлекеттік меншіктегі объектіні сатып алуы.

Мемлекет иелігінен алу мен жекешелендірудің негізгі бағыттары:

- ірі және сирек мүлікті кешендерді жеке жоба бойынша жекешелендіру;

- орташа кәсіпорындарды жаппай жекешелендіру;

- аукциондар мен конкурстар арқылы жүзеге асатын кіші жекешелендіру, сауданың шығын кәсіпорындары, коммуналдық шаруашылықтар, тұрмыстық қызмет көрсету мекемелері;

Жекешелендіру әдістері:

- мемлекеттік және муниципиалдық кәсіпорындардың акционерлік қоғамдарға қайта құрылуы;

кәсіпорынды аукционда сату;

мемлекеттен кәсіпорынды конкурс бойынша сатып алу.

Қазақстанда жекешелендіру төрт кезеңмен өтті:

Бірінші кезең 1991 – 1992 жылдары өтті. Жекешелендіру ұсынысты сипатта болды, ол кезде кәсіпорынның ұжымынан соған сәйкесті өтініш алынған жағдайда, мемлекеттік органдар шешім қабылдады. Содан кейін аукцион, конкурс өткізіліп, немесе өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымның еңбек ұжымдарына қайтарымсыз берілді.

Екінші кезең 1993 – 1995 жылдар. Мемлекет қарамағынан алу мен жекешелендірудің Ұлттық бағдарламасы бекітіліп, мемлекет қарамағынан алу туралы ұсыныс қағидасынан өтіп, әртүрлі шаралар әзірленіп, монополияға қарсы әрекеттер қолданыла бастады. Жекешелендірудің үш түрі қолданылады: жеке жобалар мен агроөнеркәсіптік кешендер бойынша шағын және жаппай жекешелендіру.

Жекешелендірудің үшінші кезеңі - 1996 – 1998 жылдар. Электро - энергетикалық және мұнай газ салаларында жекешелендіру басталғанда, секторлық бағдарлама бойынша өту кезеңі.

Төртінші кезең жылдан - 1999 жылдан басталады. Мемлекеттік меншікті нұсқау және реттеу мәселелері бойынша мемлекеттік басқару деңгейі арасындағы өкілдіктерді бөлудің жаңа әдістері сипатталады.

:

1. Неге меншік адамдардың мүлікті иемденуі арасындағы қатынастар бойынша емес,адамдардың арасындағы қатынасы ретінде анықталады?

2. Меншіктің экономикалық мәні немен көрсетіледі?

3. Меншіктің заңды мәні немен көрсетіледі?

4. Экономикалық әдебиетте меншіктің қандай құқықтары айрықшаланады?

5. Иемдену және иесіздендіру дегеніміз не?

6. Меншіктің субъектісі кім болады?

7. Меншіктің объектісі кім болады?

8. «Меншік нысаны» дегеніміз не?

9. Меншіктің негізгі түрлері қалай бөлінеді?

10. Мемлекеттік меншік дегеніміз не?

11. Жеке меншік дегеніміз не?

12. Жеке меншіктің нысандарын атаңыз?

4-ТАҚЫРЫП. ҚОҒАМДЫҚ ШАРУАШЫЛЫҚТЫҢ НЫСАНЫ. ҚОҒАМДЫҚ ӨНДІРІСТІ ТАУАРЛЫҚ ҰЙЫМДАСТЫРУ.

: Қоғамдық шаруашылықтың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын ажырату.

:

ҚОҒАМДЫҚ ШАРУАШЫЛЫҚТЫҢ НЫСАНЫ. ТАБИҒИ ӨНДІРІС.

2. ТАУАР ӨНДІРУДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ПАЙДА БОЛУЫНЫҢ ЖАҒДАЙЛАРЫ.

3. ТАУАРЛЫҚ ШАРУАШЫЛЫҚ САНАТТАРЫН ЗЕРТТЕУДІҢ МАРКСИСТІК ЖӘНЕ МАРЖИНАЛДЫҚ ӘДІСТЕРІ.

4. АҚШАНЫҢ МӘНІ МЕН ПАЙДА БОЛУЫ

4.1 МЕН ПАЙДА БОЛУЫНЫҢ ЖАҒДАЙЛАРЫ. . ҚОҒАМДЫҚ ШАРУАШЫЛЫҚТЫҢ НЫСАНЫ. ТАБИҒИ ӨНДІРІС .

Қоғамдық шаруашылықта сапалы әр түрлі кезеңдерінде өндірісті дамытудың өндіру күшінің жағдайын көрсететін және оның кооперациясы мен еңбектің қоғамдық бөлінуі көзқарасы тұрғысынан, бөліну дәрежесі немесе меншік қатынастары мен өндірушінің бірігуі, экономикалық үдерістерін ынталандыру ерекшеліктері мен мәніндегі өндірістік қатынастар мен экономиканың жалпы нысаны тән.

Қазіргі заманғы экономикалық теория өндірісті ұйымдастыруды үш негізгі нысанға бөледі: табиғи өндіріс, тауарлық өндіріс, жоспарлық өндіріс. Оның ішінде натуралды өндіріс тарихи жағынан бірінші болып табылады. Еңбек өнімдері өндірушінің өз тұтынуын қанағттандыру үшін, ішкі шаруашылық қажеті үшін шығарылатын материалдық игіліктерді өндіру, шаруашылықтың осындай нысаны болып табылады. Натуралдық шаруашылықтың материалдық негізі әлсіз, қоғамдық еңбекті бөлуінің дамуы төмен болады.

Табиғи өндірістің ерекшеліктері:

- жинақы жұмыс күшінің жоқтығы;

- жергілікті бірлік шегіндегі экономикалық үдерістердің тығырыққа тірелуі;

- өндірістің шектелген мақсаты - жеке тұтынушылықты қанағаттандыру;

Тарихта шаруашылықтың натуралды нысанының көптүрлілігі белгілі: алғашқы қауымдық қоғам, азиялық қауымдастық, германдық қауымдастық (марка), славяндық отбасылық қауымдастық және т.б.

Тауарлық өндіріс - бұл рынокта сату - сатып алу әр түрлі қоғамдық тұтынушылықты қанағаттандыруға мүмкіндік бергендегі, белгілі бір өнім түріне лайықтанған арнайы ерекшеленген жеке өндірушімен өндірілетін өнім өндіретін шаруашылық жүйесі.

Жоспарлық өндіріс үшін сол сияқты тауарлық - ақшалық қатынастар тән. Бірақ бұл қатынастар өзгерісті сипатта болады, өйткені, өндіріс пен тауарларды өткізу, қоғамдық шаруашылықты ұйымдастыру қатаң директивтік жоспарлау негізінде өтеді.

4.2. ТАУАР ӨНДІРУДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

МЕН ПАЙДА БОЛУЫНЫҢ ЖАҒДАЙЛАРЫ

Тауарлық қатынастардың пайда болуындағы әлеуметтік-экономикалық жағдайлар;

1. Еңбекті қоғамдық бөлу мен тауар өндірушілердің мамандануы.

2. Бір бірінен экономикалық ерекшеленуі.

3. Өнімді өндірушілер мен тұтынушылардың рынок арқылы байланысы.

Тауарларды сату және сатып алу.

Тауарлық өндіріс алғашқы қауымдастық құрылыстың құлауы жағдайында пайда болды, сөйтіп, алғашқы еңбекті қоғамдыққа бөлу кезінде, жеке меншіктің тууына әкелді. Әуелі әр түрлі қауымдастықтар содан кейін, қауымдастықтың бөлек мүшелері сол уақыттағы елеулі еңбек өнімділігінің өсуіне әкелген, түрлі өндірістік қызмет түрлерімен айналыса бастады, яғни айырбастың дамуына келтірген өндірушілерде артық өнімдердің пайда болуына себеп болды. Өндіріс құралдарын жетілдіру жеке меншіктің пайда болуына әкеліп жеке шаруашылыққа көшуге мүмкіндік берді. Жеке өндірушілермен өндірілген еңбек өнімдері тауарға айналып, өз араларында айырбасқа жүреді және еңбек қоғамдық сипат алады. Тауар - бұл сатып алу сату жолымен айырбасқа арналған еңбек өнімі болып табылады.

Тауар өндірісін жай және капиталистік деп бөлу қалыптасқан. Олардың арасында ұқсастық пен айырмашылықтар бар.

Ұқсастыққа мыналар жатады.

1) еңбекті қоғамдық бөлу;

2) өндіріс құралдарына жеке меншік;

3) рынокты өткізу үшін арнаулы өнім жасау.

Жай және капиталистік тауар өндірісінің айырмашылықтары:

1) жай тауар өндірісі тауар өндірушінің жеке еңбегіне негізделеді. Ал, капиталистік жалдамалы еңбекті пайдалануды болжайды;

і

Капиталистік тауарлық өндірістің ерекшеліктері

ғғ. капитализ

Фабрика шеңберіндегі

өндірістің қоғамдастарылуы

 

Ұлттық және көп ұлттық көлемде шаруашы-

лықтардың елеулі бөлігінің қоғамдастырылуы және мемлекеттендірілуі

Жеке тұлғалы кәсіпкер

капиталистердің

экономикалық қызметі

 

Жеке, кооперативтік, акционерлік және мемлекеттік кәсіпорындардан алынған

«аралас экономика»

Мемлекет араласпайтын,

еркін рынок негізінде жеке

капиталдардың өзін өзі реттеуі

Жұмыссыздық пен дағдарыстардың алдын алу үшін тұтынушының сұранысы мен ұсыныстарын ынталандыру үшін ұлттық экономиканы мемлекеттің белсенді реттеуі

Жұмыссыздық, ауырып қалу және кәрілік жағдайында еңбекшілердің толық әлеуметтік қорғалмауы

 

Әлеуметтік қамсыздандыру мен әлуметтік сақтандырудың мемлекеттік және басқада қорларын құру

 

 

 

 

 

 

4.3. ТАУАРЛЫҚ ШАРУАШЫЛЫҚ САНАТТАРЫН

ЗЕРТТЕУДІҢ МАРКСИСТІК ЖӘНЕ

МАРЖИНАЛДЫҚ ӘДІСТЕРІ

К. Маркстің еңбек құны теоиясына сәйкес, тауардың екі қасиеті бар: тұтынушылық және құндық құны.

Адамдардың осындай және басқадай қажеттілігін қанағаттандыратын заттардың ерекшелігі, заттардың тұтыну құнын жасайды. Тауардың құны оны өндіруге кеткен, қоғамдық қажетті еңбектің санымен анықталады. Еңбек құны теориясына сәйкес, тауардың қоғамдық құны оны өндіруге қоғамдық қажеттілік пен еңбектің санымен анықталады, жұмыс уақытымен өлшенеді.

Қоғамдық қажетті жұмыс уақыты еңбектің қарымдылығы мен жасай білудің ораша деңгейімен анықталатын, өндірудің қоғамдық қалыпты жағдайында жасалатын қандай да бір тауарды дайындауға кеткен уақыт болып табылады.

Заң бойынша өндірістің құны мен тауар айырбасы құндық мөлшері бойынша, қоғамдық қажетті еңбек шығыны негізінде жүзеге асады. Құн заңы мынадай қызметтерді атқарады:

1) есеп және қоғамдық еңбекті реттеу;

2) уақытты үнемдеуді ынталандыру;

3) тауар өндірушілерді саралау;

Шектеулі пайдалылық теориясының атасы неміс экономисі Госсен болып саналады. Бірақ ол Aвстрия мектептері өкілдерінің еңбектерінде кеңінен дамыды.

Заттардың пайдалылығы түсінігі бойынша ол әр тұтынушымен бекітілетін шектеулі, яғни, қорда бар осы аталы заттың соңғы біреуінің аз пайдалылығы. Тауар неғұрлым көп болса, сонша оның тұтытушыны толық қанағаттандыру деңгейі жоғары болады да, олардың соншалықты нақты пайдалылығы мен құндылығы төмен болады. Керісінше, тауар неғұрлым аз болса, оның пайдалылығы мен құндылығы жоғары болады. Бұл Госсен заңы деп аталады.

Кез келген экономикалық игіліктің шектеулі пайдалы көлемі ресурстардың аздығымен анықталады. Маржиналдық теориясы бойынша өндіріс саласындағы айырбастаудағы, яғни, рыноктағы жалпы адам және шаруашылық жүргізуші субъекті игіліктің шектеулі пайдалылығынан жұмыс істейді бұл тұтынуды қанағаттандырудың ең аз интенсивтілігіне арналған, сол бірліктің пайдалылығы.

Өндіру игілігінің құны өндіру сипаттамасына ие және жеке тұтынуды қанағаттандыру үшін пайдаланатын соңғы өнімнің шектеулі пайдалылығымен реттеледі.

4.4. АҚШАНЫҢ МӘНІ МЕН ПАЙДА БОЛУЫ

Ақша жалпы баламалы рөлі ойнауы мүмкін, тауарлардың барлық тобының ішінен, қандай да бір тауарды бөліп алудың объективті қажеттігі пайда болғандағы, айырбастың дамуының ұзақ үдерісі нәтижесінде пайда болады. Ақша жалпы баламаның аяқталған нысанын көрсетеді.

жылдардағы әлемдік экономикалық дағдарыс монометализм дәуіріне тұсау салды. Ұсақталмайтын ақша жүйесінің қалыптасуы басталды. Оның айыру белгілері:

1) кредиттік ақшаның үстем болуы;

2) алтынды монетаризациялаудан алу, яғни, оның айналымынан шығуы;

3) банкноттарды алтынға айырбастаудан бас тарту және олардың құрамында алтынның болуын алып тастау;

4) жеке кәсіпкерлік пен мемлекетті кредиттеу мақсатында ақшаның эмиссиясын күшейту.

Ақшаның қызметі:

- құн шарасы. Ақша арқылы барлық тауарлар өзінің құнын шығарады. Тауар құнының ақшалай көрсетілімі тауардың бағасы болып саналады;

- айналым құралы. Мұнда ақша тауарларды тікелей сатып алуға қызмет етеді;

- төлем құралы. Ақша мерзімі ұзартылып та төленеді;

- жинақтау құралы. Ақша айналымынан түседі және орнығады;

- әлемдік ақша. Ақша әлемдік тауар айналымына қызмет етеді.

Айналым және төлем құралы ретінде ақша қызметінен мынадай қорытынды шығады: ақша өзі үшін емес, тауарларды айырбастауды және адамдар арасындағы қызметті қамтамасыз ету үшін керек. Яғни, бұл, экономикада тауар мен қаржы көлемі арасындағы теңдікті сақтау қажет еткенін көрсетеді. Ақша айналымының мәні осыменен қорытындыланады. Сонымен бірге әрбір ақша бірлігі осы аталған уақыт ішінде, бірқатар тауар мәмілелеріне қызмет ете отырып, қолдан қолға бірнеше рет көшуі мүмкін. Ақша неғұрлым тез айналған сайын, соғұрлым, айналымға ол аз талап етіледі. Осыдан ақша айналымы заңы айқын көрінеді: бір атаулы ақша бірлігінің жылдам айналымына бөлінген, тұрақты айналымға қажетті ақша көлемі, барлық тауарлардың бағасының құнына теңеледі.

Ақшаның негізгі нысанына тиындар, қағаз ақшалар мен кредиттік ақшалар болып табылады. Тиын бұл ерекше нысандағы, металл құймасы, салмағы, белгісі бар, нағыз ақшалар. Бұлар толық бағалы ақшалар. Қағаз және кредиттік ақшаларды толық бағалы емес ақша деп те атайды. Оларға сондай ақ, күміс және мыс ақшаны да қосады. Кредиттік ақшалар бұлар вексель, банкнот және чектер. Вексель бұл оның иесіне (вексель ұстаушы) мерзімі өткеннен кейін, қарыз адамнан көрсетілген ақшалай соманы талассыз талап етуге құқық беретін, қатаң белгіленген нысандағы жазбаша қарыздық міндеттеме. Банкнот бұл ұсынушы барлық уақытта ақша ала алатын және банкир жеке вексельді ауыстыратын, банкирдің вексельі. Чек банк шотынан бір адамға немесе ұсынушыға ондағы көрсетілген соманы төлеу туралы иесінің сөзсіз бұйрығы көрсетілген.

ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап, төлемдік есеп беру және кредиттік тетіктерді біріктіретін, кредит карточкасын қолдану кеңінен тарады. Кредиттік карточка өзіндік ерекшелігі бар, атаулы чекті айырбастаушы және төлем құралы ретінде ақшаның қызметін орындайды.

Қазіргі уақытта электрондық ақша деп аталатын кеңінен қолданылады. Электрондық ақша жүйесі бірнеше элементтерді өзіне қосады: автоматтандырылған есеп беру палатасы, автоматтандырылған кассир жүйесін және тауар сатып алу мен қызмет көрсету пунктерінде орнатылған, терминал жүйесін.

:

1. «Қоғамдық шаруашылықтың нысаны» дегеніміз не?

2. Қазіргі экономикалық теория қоғамдық шаруашылықтың қандай нысандарына бөлінеді?

3. Табиғи шаруашылық немен айрықшаланады?

4. Натуралды шаруашылықтың ерекшеліктері қандай ?

5. Натуралды шаруашылық нысанының моделін атаңыздар?

6. Тауарлық өндіріс дегеніміз не?

7. Жоспарлы өндіріс дегеніміз не ?

8. Тауарлық өндірістің пайда болындағы әлеуметтік экономикалық жағдай қандай?

9. Тауар дегеніміз не және ол еңбек өнімінен немен ерекшеленеді?

10. Жай және капиталистік тауар өндірісінің арасындағы ортақ нәрсе не?

?

?

 

5- ТАҚЫРЫП. СҰРАНЫС ПЕН ҰСЫНЫСТЫҢ НЕГІЗГІ ТЕОРИЯЛАРЫ.

 

: Сұраныс пен ұсыныс теорияларының мәнін ашу.

Лекция сұрақтары:

1. СҰРАНЫС. СҰРАНЫСҚА ЫҚПАЛ ЕТЕТІН ФАКТОРЛАР. СҰРАНЫС ЗАҢЫ.

2. ҰСЫНЫСТАР. ҰСЫНЫСҚА ЫҚПАЛ ЕТЕТІН ФАКТОРЛАР. ҰСЫНЫС ЗАҢЫ.

3. СҰРАНЫС ПЕН ҰСЫНЫСТЫҢ ӨЗАРА ІС- ҚИМЫЛЫ. РЫНОКТЫҚ ТЕПЕ-ТЕҢДІК.

4. Икемділік түсінігі. Сұраныс пен Ұсыныстың икемділігі. 5. Тұтынушы мінез-құлқының негізгі теориялары.

5.1. СҰРАНЫС. СҰРАНЫСҚА ЫҚПАЛ ЕТЕТІН ФАКТОРЛАР.

СҰРАНЫС ЗАҢЫ.

   Сұраныс белгілі бір жерде, белгілі бір уақытта сатып алушлар сатып алу мүмкіндігі болатын және сатып алғысы келетін тауарлар мен қызметтің санын байқатады. Сұраныс заңында айтылады: сұранысқа ықпал ететін, барлық басқа факторлардың тұрақты болған кезінде, сатып алушылар сатып ала алатын және сатып алғысы келетін тауардың құны төмен болған сайын, сонша оның саны көп болады.

   Сұранысқа ықпал ететін факторлар:

Тауар мен қызметтің бағасы

Сатып алушылар ұнату қаблеті

Тұтынушылардың табысы

Үй шаруашылықтары арасында табысты бөлу

Айырбас – тауардың бағасы

Осы тауар мен қызметті сатып алалтындардың жалпы саны

Күтілетін инфляция.

Сұраныс заңы кестеде сұраныс қисығы ретінде көрсетіледі.

 

Р

 

   Q

5.1 – сурет . Сұраныс қисығы

   Мұнда сұраныс көрсетілетін – Р – тауар бағасы , Д сұраныс қисығы , О – тауар саны.

Сұраныс қисығы бойынша қозғалыс тауардың бағасының өзгерістеріне жауап ретінде, сатып алынатын тауарлардың санындағы өзгерістерді көрсетеді. Кез- келген бағалы емес факторлар сұраныс сипаттамаларының өзгерістеріне әкеледі. Мұндай жағдайда , сұраныстың қандай да бір бағалы емес факторының өзгерістері есебінен, әрбір мүмкін болған бағада сатып алушылар тауарды көп немесе аз сатып алады. Сұраныстың жоғарылаған сәтінде сұраныстың ауытқымасының оңға қарай және сұраныстың төмендеген сәтінде солға қарай ілгерілеуі болады.

5.2. ҰСЫНЫСТАР. ҰСЫНЫСҚА ЫҚПАЛ ЕТЕТІН ФАКТОРЛАР. ҰСЫНЫС ЗАҢЫ.

   Белгілі бір кезеңде, белгілі бір бағамен рынокта өткізуге даяр өндірушілердің ұсыныстары тауардың санын сипаттайды.

Рыноктағы ұсыныстағы тауар көлеміне ықпал жасайтын факторлар :

Тауар бағасы

Өндіріс технологиясы. Егер ең жетілдірілген технология енгізілген болса, онда шығын азайып және көп өнім щығарылады, сондай – ақ ұсыныс көлемі көбейеді.

Экономикалық ресурстарға баға. Ресурстарға бағаны төмендету ұсынылатын тауарлардың санын көбейтуге әкеледі.

Тауар өндірушілердің саны.

Салықтар мен субсидиялар . Салықтарды көбейту ұсынысты азайтады, ал субсидиялар өндірістің көбеюіне әкеледі.

Ұсыныс заңы тауар бағасы мен рыноктағы оның ұсыныс көлемі арасындағы тәуелділікті анықтайды. Баға мен көлемнің арасындағы ұсынылатын өніммен тікелей байланыс бар : бағаның көтерілуіне орай, ұсыныс көлемі де өседі және керісінше болуы да мүмкін.

   Ұсыныстың қисығы – тауарды ұсыныс көлеміне өзгерту кестесі бағаның деңгейіне байланысты: (5.2 сурет)

 

Р

 

   S

   Q

 

5.2.- сурет. Ұсыныс қисығы

Мұнда – S- ұсыныс қисығы .

Ұсыныстың қисығының оң иілуі ұсыныс заңын бейнелейді.

   Ұсыныс көлемінің өзгерістері ұсыныс қисығының бойымен қозғалыстарды бейнелейді және сатылуға ұсынылатын тауарлардың көлемінің өзгерістерін көрсетеді, оған жауап ретінде, басқа да тең жағдайдағы бағаның өзгерістеріне әкеледі. Кез – келген бағалы емес факторлардың өзгеруі кезінде ұсыныс сипаты өзгеріске ұшырайды, яғни, ұсыныстардың азаюы кезінде – барлық ұсыныстардың қисығының солға ауысуы, ол - өскенде оңға ауысуы болады.

5.3. СҰРАНЫС ПЕН ҰСЫНЫСТЫҢ ӨЗАРА ІС- ҚИМЫЛЫ.

РЫНОКТЫҚ ТЕПЕ-ТЕҢДІК

   Сатушылар сатқысы келетін, тауар көлемімен, сатып алушылар алғысы келетін тауар бағасы ойдағыдай болғанда рынокта тепе-теңдік пайда болады. 5.3 сурет

тауар көлемінің тепе-теңдігі деп аталады.

 

   Д

 

0

 

S

Q

5.3 – сурет Рыноктағы тепе- теңдік

Сұраныс пен ұсыныстың төрт ережесі бар :

Сұраныстың көбеюі теңдестірілген бағаның және тауар көлемінің тепе – теңдігінің де өсуіне әкеледі.

Сұраныстың азаюы теңдестірілген баға мен теңдестірілген тауар көлемінің төмендеуіне әкеледі.

Тауар ұсынысының өсуі теңдестірілген бағаның төмендеуіне әкеліп, тауар көлемінің теңдесуін арттырады.

Ұсыныстың қысқаруы теңдестірілген бағаның көбеюіне әкеліп, тауар көлемінің тепе теңдігін азайтады.

 

2

   Д

Q

5.4.- сурет. Рыноктағы дефицит және артық өндіру

үлкен ), сұраныс көлемі ұсыныс көлемінің деңгейіне жетпей қалады. Мұндай жағдайда , артық ұсыныс орын алатын болады (қайта өндіріс).

5.4 . Икемділік түсінігі. Сұраныс пен Ұсыныстың икемділіг

Икемділік - бұл пайыздық өзгерістер қатынасы ретінде бейнеленген басқаның өзгеруіне орай , бір экономикалық көлемнің әсерлену дәрежесі . Баға бойынша сұраныстың оралымдылығын ө барлық қалған факторлардың өзгермеуіне қарамастан , сұраныстың көлеміне әсер ететін , бағаның 1 пайызға қысқару нәтежесінде пайда болған , сұраныс көлемініңөсуімен білуге болады . Тауарға бағаның 1 пайызға өзгеруі нәтежесінде тауарға сұраныстың мөлшері қаншапайызға өзгеретінін , оның коэфициенті икемділіктің шарасы болып қызмет етеді .

Ed=( Q x P ) / ( Px Q ).

Баға бойынша сұраныс келесі жағдайда типті икемсіз :

-бірінші қажеттіліктегі тауарларға ;

-өте төмен тауарларға;

-сатып алушының таңдап алуына мүмкіндік жоқ.

Табыс бойынша сұраныстың икемділігі табыстың 1 пайызға өсуімен келген , тауарға сұраныс деңгейінің пайыздық өзгерістерін көрсетеді . Табыс бойынша сұраныс икемділігінің коэффициенті :

Ed ( Q x I ) / ( Px Q

Мұнда , I-елдің табысы .

Егер , сұраныс икемділігінің коэффициенті бірліктен көп болса , сұраныс икемді болады : егер , икемділіктің коэффициенті бірліктен аз болса , сұраныс икемді болмайды . Сұраныстың оралымды бірлігі мынандай жағдайда пайда болады : Ед = 1.

Ұсыныс икемділігі - тауардың бағасы 1 пайызға өсу нәтежесінде тауар ұсынысының көлемі ұсыныс деңгейіне ықпал етуші барлық қалған факторлар өзгеріссіз қалады . Ұсыну бағасы икемділігінің коэффициенті :

Es = ( Q x P ) / ( Px Q ).

Егер икемділіктің коэффициенті бірліктен көп болса , ұсыныс икемді болады: егер , икемділіктің коэффициенті біріліктен аз болса , ұсыныс икемсіз болады .

Икемді ұсыныс бірлігі мындай жағдайда пайда болады : Ec = 1 .

Ұсыныс икемділігіне ықпал ететін факторлар :

1. Ұзақ сақтауға қабілет пен сақтау құны . Ұзақ уақыт бойы сақталуы мүмкін емес тауарлар үшін ( жаңа ауланған балық ,құлпынай ) , ұсыныс икемділігі төмен болды .

2. Өндірістік үдерістің ерекшілігі . Өндіруші тауар баға өскенде өндірісті кеңейту мүмкін , немесе өндіріуші бағаның төмендеуі кезінді басқа өнімді шығара бастауы мүмкін , онда бұл ұсыныс икемді болады.

3. Уақыт факторы . Өндіруші бағаның өзгерісіне лезде жауап қайтара алмай , құрал, шикізат және қосымша жұмыс күшін жалдауға ( өндірісті кеңейту ) белгілі бір уақыт қажет , немесе жұмысшыларды қысқартып ( өндірісті қысқарту ) , банк кредитімен есептеу қажет және т.б.

5.5. Тұтынушы мінез-құлқының негізгі теориялары.

Тұтынушының мінез-құлқы немқұрайдылықтың қисығы мен меншікті пайдалылықтың ұстанымы тұрғысынан қарастырылады.

Бір бірлікке тұтыну көлемінің көбеюі кезінде тауардың жалпы тиімділігінің өсуі пайдалылығының шектелуі екенін көрсетеді . Тұтынатын тауардың көлемінің өсуі бойынша әрбір қосымша бірліктің шектелуі тиімділігі азаяды . Мұнда сұраныс заңының негізінде жатқан азаюдағы шектелуі тиімділік заңының әрекеті көрінеді . Тұтыушы өзінің шектелуі табысына өз қадір тұтатын ең жоғары дәрежедегіқажетін қанағаттандыруға мүмкіндік беретін тауарлар жиынтығын сатып алуға ұмтылады . Бұл пайдалық ережесінің ең жоғары дәрежесін сақтаған кезде , сатып алатын тауарлардың шектелуі тиімділігі жағдайында , бір ақшалай бірлікке ұқсас болады .

Немқұрайдылықтың қисығы ұстанымынан келу тұтынуды саны бойынша емес , тек саралу болып табылады . Немқұрайдылықтың әр қисығы тұтынушы үшін , бір тиімділікке ие өнімдердіңкөптегенжиынтығын графикалық көрсетеді.

Егер немқұрайдылықтың қисығы тұтынушының бюджет мөлшерінің шектелуіне карап , тұтынушының таңдауын сипаттаса , онда бюджеттік желі оның мүмкіндіктеріне анықтайды . Ол сатып алуға кететін біркелкі шығынды талап ететін , екі өнімнің графикалық көп жиынтығын көрсететін , екі ылдидың түзу сызығын білдіреді . Бюджет желісі тұтынушының нақты сатып алу қаблетін көрсетеді және сатып алынатын тауардың бағасының қатысынан көрсетеді (7.5.-сурет) . Сатып алушының қабілетінің өзгеруіне байланысты бюджет желісі соған сәйкес жаққа ауысады және алғашқы параллельдің жағдайында орын алды . Тауар бағасының қатынасының өзгерістері бюджет желісі ылдиы бұрышының өзгерісіне әкеледі.

А

 

а

с в В

5.5. – сурет . Бюджет желісі және немқұрайдылықтың қисығы

 

С сызығы ө бұл немқұрайдылықтың қисығы .Сызық АВ – бюджеттік сызық . Тұтынушы өзінің қажетін ең жоғары дәрежеде қанағаттандыруға ұмтылып , тұтынушының тепе – теңдік жағдайына түседі ( бюджет желісі мен немқұрайдылық қисығының жанасу нүктесі ).

Экономикалық әдебиетте шектелуі пайдалылықтың және тұтынушы пайдалылығының жоғарлығын кардиналистік және ординалистік пайымдау кездеседі . Кардиналистер шектелуі пайдалылықты шығару үшін ютиль деген шартты бірлікті енгізеді . Мысалы, тұтынушы тауардың 9 бірлігін сатып алады , одан тауардың жалпы пайдалы сомасы U9 ютилді құрайды , ал , егер, U10 ютилді құрайды . Шектелуі пайдалылылық , яғни , тауардың 10-бірлігіндегі, қосымша тұтынудан қанағаттану келесі жағдайда анықталады:

M U = ( U10 – U9 ) / ( 10 -9 ) = ( U10 – U9 ) / 1.

Ординалистар пайдалылық шегі таза субъективті болатындықтан , оны садық өлшеу мүмкін емес және оның көмегімен тұтынушының қанағаттануы азая ма , көбейе ме, соны анықтауға көмектесетін «ординалдық , тәртіптік» пайдалылықты енгізеді , бірақ , әр түрлі үй шаруашылығында алынатын пайдалылықты және қанағаттану дәрежесін анықтауға болмайды .

Өз-өзін бақылау сұрақтары:

Адамдардың қандай да бір тауарды сатып алуға ықыласы барлық уақытта сұраныс тудырама ?

Сұраныс заңы немен қортындыланады ?

Сұранысқа қандай факторлар әсер етеді ?

Сұраныс көлемінің өзгеруі сұраныс сипатының өзгеруіне немен ерекшеленеді ?

Сұраныс қисығының жағдайының өзгерістеріне қандай факторлар әкелді ?

Ұсыныс дегеніміз не ?

Ұсынысқа қандай факторлар ықпал етеді ?

Қандай ылди оң немесе ұсыныс қисығы заңын теріс бейнелей ме ?

Ұсыныс заңының мәні неде ?

Нарықтық тепеөтендік қашан басталады ?

Сұраныс пен ұсыныстың төрт ережесін айтыңыз .

Қандай жағдайда рынокта тауар тапшылығы , қандай жағдайда молшылық орын алады ?

Бейімділік деген не?

Қандай тауарларға сұраныс бейімді емес ?

Табыс пен баға бойынша сұраныстың бейімділігінің коэффициенті қалай анықталады ?

Бейімділік коэффицентінің қандай мәнінде сұраныс бейімді болды?

Ұсыныстың бейімділігі дегеніміз не ?

Ұсыныс бейімділігіне қандай факторлар ықпал жасайды ?

Тұтынушылар тәртібі қандай қисықтың көмегімен қарастырылады ?

Немқұрайдылық бейімділігі нені көрсетеді ?

Бюджет желісі дегеніміз не ?

Кардиналистермен ординалистер пайдалылықтың шегіне қалай анықталады.

 

6 – ТАҚЫРЫП. ЖЕКЕ ҰДАЙЫ ӨНДІРІСТІҢ НЕГІЗГІ ТЕОРИЯЛАРЫ.

.

Лекция сұрақтары:

1. Өндірістің факторына сұраныстың өндірістік сипаты. Өндірістік қызмет.

2. Факторлардың ( өнімділіктің) тиімділік көрсеткіштері ретінде жалпы, орта және шектеулі өнімдер.

6.1. Өндірістің факторына сұраныстың өндірістік сипаты. Өндірістік қызмет.

Кәсіпорынның жеке ұдайы өндірісі - бұл еңбекті жеке бөлуге негізделген, тауар шығару, экономика буындарындағы бірқатар оқшауланған шеңберіндегі табысты алу мақсатындағы өндіріс факторын өндірудің бірігуінің үнемі қайталанып отыратын үдерісі.

Өндіріс факторлары - бұлар ерекше тауарлар және олардың рынокта өзінің ерекшеліктері бар:

Өндірістің экономикалық және технологиялық барлық факторы өзара байланысты және бөлек пайдаланылуы мүмкін емес. Тауар өндіру үшін өндірістің барлық үш факторларына және белгілі бір өзара қатынастарға ие болу қажет.

Әр факторға сұраныс мөлшері басқа факторлардың бағасының деңгейіне байланысты: мысалы, жұмыс күшіне сұраныс тек еңбекақы мөлшерінен ғана емес, сонымен бірге, қанша машина, шикізат және олардың бағасы қандай болуына қатысты.

Өндіріс факторына сұраныс пен олардың бағасының деңгейі адам үшін қажетті тауарларды шығару үшін жұмыс күші мен өндіріс құралы қажет болатындықтан, тұтынуша сұранысына байланысты туынды болып табылады.

Өндірістік қызмет - бұл өнімдерді көп шығару мен өндіріс факторларының шығынының жиынтығының арасындағы өзара байланысты анықтаушы техникалық қатынастар.

   

Мұндағы у - өндірілетін өнім саны,

- өндіріс факторлары.

Өндірістік міндеттің мәні өнім шығарудың бір және сол көлемін қамтамасыз ететін өндіріс факторларының әр түрлі үйлесуі кезіндегі баламалы мүмкіндіктерінің болуын көрсетеді.

Өндірістің негізгі факторы еңбек және капитал болып табылады. Сондықтан өндірістік міндетті мынадай түрде жазуға болады:

У = F (K, L)

Бұл міндеттің графигі жазықтақта изокванта деп аталады.

Изокванта шығарылатын өнімдердің біркелкі көлемін алуға мүмкіндік беретін, факторлардың ( K және L ) комбинациясының жиынтығын көрсетеді.

 

K

У

L

6.1 – сурет. Изокванта

 

Изокоста – бұл біркелкі сомалы шығын құнын қамтамасыз ететін, еңбек пен капиталдың барлық мүмкін үйлесімділігін көрсететін түзу сызық. Изокоста графигі (6.2 – сурет).

 

K K

L L

 

Изокванта мен изокостаның жанасу нүктесінде, белгілі бір шығару көлемін қамтамасыз ететін, шығынның ең аз деңгейіне қол жетеді. (6.3.-сурет).

 

 

6.2. Факторлардың ( өнімділіктің) тиімділік

көрсеткіштері ретінде жалпы, орта және

шектеулі өнімдер.

 

Өнімдер жиынтығы (жалпы) - өндірістің қалған факторларының өзгермеуі кезіндегі зерттелетін факторлардың белгілі бір санында жүргізілетін өнісдер көлемі. Оны қорытындылайтын факторы деп атайды және өндірістік қызметтерінде У әрпімен белгілейді.

Жинақты көрсеткіштермен бірге, экономикалық талдаумен қатар орта және шектеулі өнімдердің көрсеткіштерін пайдаланады.

Өндірістің өзгерісті факторының орта өнімі зерттелетін фактордың көлеміне жиынтықты өнімнің (У) қатынастары есебінде анықталады және осы факторды тиімді пайдаланумен қайталуын сипаттайды. Мысалы, еңбектің орта өнімі (АРЛ) былай анықталады:

APL = У / L

 

Бұл көлем тауар өнімінің уақыт бірлігінде жасалынғанын көрсетеді және ол еңбек өнімділігі деп аталады.

Капиталдың орта өнімі (АРк) келесі жағдайда есептеледі:

 

АРк = У / К

 

Осы көрсеткіш негізгі өндірістік қорларды тиімді пайдалануды көрсетеді және ол қор қайтарылымы деп аталады.

Соған сәйкесті факторлардың шектеулі өнімі өндіріс нәтижелерінің өсуінің соған сәйкесті факторларының өсуіне қатынастары ретінде анықталады және өндіріс факторының жаңа тартылған өндіріс үдерістерін тиімді пайдалануын көрсетеді, яғни капитал мен еңбек үшін олардың шектеулі өнімдері былай есептеледі:

 

К

 

L

 

Еңбектің шектеулі өнімі көбеюіне қарай тұрақты факторларының өзгермейтін кезінде ауыспалы факторды пайдаланудан өндіріс қысқарады. Бұл факт азаюдағы шектеулі өндірудің заңы түрінде қалыптасады. Сондықтан белгілі бір сәттің конусына жалғасатын ауыспалы ресурстардың бірлігін өзгермейтін, бекітілген ресурстарға ауыспалы ресурстардың әрбір жалғасатын бірлігіне есептегендегі кішірейетін, қоспалы немесе шектеулі өнім береді.

 

Өндірушінің пайдасын көбейту

мен шығынын азайту.

 

Бәсекелесті өндірушінің алдында үш өзара байланысты мәселе тұрады:

Өндіру қажет пе?

егер қажет болса, өнімдердің көлемі қандай болу керек?

мұндай жағдайда қандай пайда алынады?

Қойылған сұрақтарға толық және нақты жауап беру үшін үш мүмкін жағдайды қарастыру қажет, оның әрбіреуінде өндірістің осы немесе басқа стратегиясы таңдап алынады. Барлығы рыноктағы өнімнің бағасы қандай болатынына байланысты. Бұл тәуелділікті анықтау үшін, пайда формуласын білу қажет:

П = TR – TC = P x Q – AC x Q = (P – AC) x Q.

Мұндағы: П – пайда;

TR – фирманың жалпы табысы;

TC – жалпы шығындар;

P – тауар бағасы;

Q - өнім саны;

AC - өндірістің орташа шығыны.

Бірінші жағдайды қарастырайық:

Пайданы көбейту жағдайы.

Бәсекелесті фирманың ең жоғары пайдасына теңдесуі орындалатын өнімдерді шығару кезінде жеткізеді:

Р = МС

Бұл пайданы көбейту жағдайы болып табылады. Екінші – шығынды азайту жағдайы.

Қанша өнімнің бағасы ең аз мүмкін орташа жалпы шығыннан төмен, ал ең аз мүмкін орташа өзгерісті шығыннан көп болса, яғни:

АС min,

AVC min) жалпы және жекелей тұрақты табысты алады. Фирма өндірісті жалғастырғаннан жабылғандағы нәтижесінен гөрі, залалды аз көреді. Ысырабы аз, шығару көлемі Р = МС теңдігінде ьолады.

Үшінші жағдайда – қысқа мерзімді уақытта фирма қызметін тоқтату.

AVC min өндірістің көлемі болмайды, ондай кезде фирма ең кемінде өзгерісті шығынды жаба алады. өндіруді жалғастырып, ол тұрақты шығынның құнынан гөрі, үлкен залал шегеді, оның ішінде : ТС барлық шығындарына ысырап тең болады. Яғни, фирмаға жабылған пайдалы.

Өз-өзін бақылау сұрақтары:

Жеке ұдайы өндіру кәсіпорны нені көрсетеді?

Өндіріс факторының сұранысы мен ұсынысының қандай ерекшеліктері бар?

Өндіріс факторының сұранысының туынды сипаты нені білдіреді?

Өндірістік қызметі нені көрсетеді?

Өндіріс қызметінің мәні немен қорытындыланады?

Өндіріс қызметінің қисығы қалай аталады?

Изокоста нені көрсетеді?

Жиынтықты өнім дегеніміз не?

Өндіріс факторының орташа өнімі қалай анықталады?

Еңбек өнімділігін қандай көрсеткіш анықтайды?

Қор қайтарымын қандай көрсеткіш көрсетеді?

Өндіріс факторының шектеулі өнімі қалай анықталады?

Азаймалы шектеулі өндіру заңының мәні неде?

Пайданы көбейтудің жағдайы қандай?

Қандай жағдайда фирма ысырапты азайтады?

Фирма қашан өзінің қызметін тоқтатуға тиісті?

 

 

7-ТАҚЫРЫП.

АЙНАЛЫМЫ.

Кәсіпорын капиталының айналымы және ауыспалы айналымын талдау.

:

АУЫСПАЛЫ АЙНАЛЫМЫ МЕН АЙНАЛЫМЫ.

НЕГІЗГІ ЖӘНЕ АЙНАЛЫМДЫ КАПИТАЛ. НЕГІЗГІ КАПИТАЛДЫҢ ТОЗУЫ.

ӨНДІРІСТІК ҚОРЛАРДЫ ҚАРЖЫЛАНДЫРУ КӨЗІ.

УАҚЫТЫ. КӘСІПОРЫННЫҢ АЙНАЛЫМДЫҚ ҚАРЖЫСЫ

 

АУЫСПАЛЫ АЙНАЛЫМЫ МЕН АЙНАЛЫМЫ.

 

немесе өндіріс күралдарын).

бұл кәсіпорынның ұдайы өндіріс кезіндегі жабық қызметіндегі инвестициялық ресурстардың құндық нысанын көрсету.

мынадай формуламен көрсетіледі:

Д – Т... П... Т - Д

қызметтерді өткізу және пайда алу.

айналымы деп аталады.

 

 

 

 

НЕГІЗГІ ЖӘНЕ АЙНАЛЫМДЫ КАПИТАЛ.

НЕГІЗГІ КАПИТАЛДЫҢ ТОЗУЫ

 

қорлар) арасын бөледі.

еңбек құралдары жатады. Жыл сайын олардың бір бөлігі өтелімге жатады.

негізгі қордың құнын олардың тұлғалық және моральдық (жаңа еңбек құралымен салыстыру бойынша құнының төмендеуі) тозу мөлшеріне байланысты бірте-бірте дайым өнімге аудару (материалдық ескіру және табиғи істен шығуы). Шығарылатын тауарларға аударылатын еңбек құралының кұны, кәсіпкерге оны сатқаннан кейін қайта қайырылады және ол негізгі қордың тозуының орнын жабуға арналатын өтелім қорын құрайды. Тауарларды сатқаннан кейін, қор құнының осындай үлесі келесі қайта жөндеу және жаңа еңбек құралдарымен толық айырбастау мақсаты үшін ақша нысанында жинақталады.

айналымда жұмсалатын, қызметкерлердің еңбекақысын қосады. Бірақ жұмыс күшіне шығындар өндірістің заттық жағдайы орын алатындықтан, дайын өнімге көшірілмейді.

 

ӨНДІРІСТІК ҚОРЛАРДЫ

ҚАРЖЫЛАНДЫРУ КӨЗІ

 

капиталдың өзгерістері.

түрлілік ретінде анықталады.

райды.

қарастыруға болады:

бойынша болу ;

тау арасындағы қатынастар;

ралдар (белсенді бөлігі) сатып алуға кететін шығындар қатынасы;

ны аз болса, соншалық жақсы.

УАҚЫТЫ.

КӘСІПОРЫННЫҢ АЙНАЛЫМДЫҚ ҚАРЖЫСЫ

 

уақытымен қосылады.

уақытын құрайды.

Өндіріс уақыты дайын тауарларды өткізуді аяқтаумен және олардың түсуімен басталатын,өндіріс аясында еңбек заттары мен құралдарының барлық болу кезеңін қамтиды.Ол үш бөлікке ыдырайды:1)тікелей еңбек үдерісінің уақыты-жұмыс кезеңі;2)еңбек үдерісіндегі үзіліс уақыты; 3)өндірістік қордағы өндіру құралдарының болу уақыты.

Айналдыру уақыты өндіріс құралдарын сатып алу уақытымен және дайын өнімдерді өткізу уақытынан тұрады. Біріншісіне пайдаланатын орынға өндіріс құралдарын транспортпен жеткізу уақыты мен жеткізушілердің есеп айырысу уақыты қосылады. Екіншісі дайын өнімдер қоймасына өнімдерді жеткізу сәтінен басталып,кәсіпорынның банктегі шотына өткізілген тауарлардан түскен ақшамен аяқталады.

Айналым қоры мен айналдыру қорына салынған қаржылық қор айналымдық қаржыны құрайды.Ұдайы өндіріске қызмет көрсету үдерісінде айналмалы қордың жеке бөліктері бір уақытта әр түрлі кезеңде және әр түрлі ауыспалы айналы нысанында болады.Айналмалы қаржының бір бөлігі кәсіпорынның қоймасында сақталған және жұмсалуына орай,жаңалармен толығатын өндіріс қорларының материалдық мазмұнын көрсетеді.Айналмалы қаржының басқа бөлігі оның дaйындалу кезеңіндегі өнімні аяқталмағн түрінде орналасады.Айналмалы қаржының үшінші бөлігі тұтынушылаға жіберуге арналған,үнемі тиеліп жататын және оның орнына жаңасы түсіп жататын,сатып алушыларға өткізілетін дайын өнімдерімен байланысты.Айналмалы қажының төртінші бөлігі ақшалық қор түрінде банк шоттарында,еңбекақы төлеу,жеткізушілермен есеп айырысу және басқада мақсаттар үшін кәсіпорын кассасында сақталады.

Өндірістік қорлардаң құрылымы олардың айналымының жылдамдығыны үлкен ықпал

жасайды.Соңғысы айналымның (N) белгілі бір кезеңде (O) жасалған санымен анықталады, әдетте,жыл бойынша немесе бір айналымның ұзақтығымен анықталады.

N=O/o

o=O/N

:

 

1.Инвестициялық ресурстар дегеніміз не?

2.Өндірістік қорлар дегеніміз не?

3.Капиталдың ауыспалы айналымы дегеніміз не?

4.Капиталдың ауыспалы айналымы қандай кезеңді өтеді?

5.Капитл айналымы дегеніміз не?

6.Капитал қандай белгілерімен негізгі және айналымдылыққа бөлінеді?

7.Негізгі капитал өзіне нені қосады?

8.Өтелім дегеніміз не?

9.Тозудың қандай түрлері бар?

10.Өтелім қоры қалай қалыптасады?

11.Айналымды капитал дегеніміз не?

12.Инвестиция дегеніміз не?

13.Жалпы және таза инвестициялар немен ерекшеленеді?

14.Орнын басатын инвестиция дегеніміз не?

15.Инвестицияның құрылымы қандай?

16.Өрдіріс уақыты қандай кезеңді қамтиды?

17.Айналдыру уақыты қандай кезеңде қиылыстырылады?

18.Қаржы айналымы дегеніміз не?

19.Айналымдағы қаржының капиталы қандай?

20.Өндірістік қорлардың айналым жылдамдығы қалай анықталады?

 

8- тақырып. Кәсіпорынның (фирманың) табысы мен шығыны.

: Кәсіпорынның (фирманың) табысы мен шығындарын талдау.

Лекция сұрақтары:

.

 

Өндіріс шығынының түрлері мен түсінігі.

Өндіріс шығыны тауарлары өндірудегі шығындары көрсетеді. Олар айқын және айқын емес болады. Айқын шығындар (сондай- ақ, сыртқы деп аталады) – басқа жақтан алынған, (жалдамалы жұмысшылардың еңбекақысы, шикізат жеткізілімдеріне, материалдарға және транспорттық, қаржылық, заңдық және т.б да қызметтерге төлем) ресурстар үшін ақшалай төлем. Осы шығындар бухгалтермен есептеледі, сондықтан оларды бухгалтерлік шығындар деп атайды.

Айқын емес шығындар (немесе кіші)- бұл фирманың өзінің меншікті (ішкі) ресурстарын пайдалануға (немесе)-бұл фирманың өзінің меншікті (ішкі) ресурстарын пайдалануға байланысты шығындар. Айқын шығындарда бұл щығындардың ерекшелігі ол төленбейді және бухгалтердің есебінде көрсетілмейді. Олар өндірісте онымен қолданылатын фирманың меншікті ресурстарының жүктелген шығыны ретінде көрінетін, тұйық сипатта жүреді. Бұл шығындардың көлемі оларды ең пайдалы баламалы пайдалануындағы осы ресурстардың алып келе алатын табысымен анықталады.

Айқын (бухгалтерлік) және айқын емес (жүктелетін) өндіріс шығындарын экономикалық шығындар деп атайды.

Өндіріс шығыны сонда-ақ, шығарылатын тауарлық өнмдердің көлемінен тәуелді және тәуелсіз деп бөлінеді.

міндеттемелері, өтелім аудармалы, күзетке төлем, басқару қызметкерлерінің еңбекақысы және т.б. Тұрақты шығындардың графигі

(8.1.- cурет)

C

   FC

Q

8.1.-сурет. Тұрақты шығындардың графигі

Мұнда С-өндіріс шығыны, Q-өнім көлемі.

Өзгрісті шығындар (VC) шығарылған өнімдердің санына байланысты, шикізатқа шығындардан, материялдардан және жұмысшыларғ еңбекақыдан құралады. Өзгерісті шығындардың графигі ( 12.2.-сурет):

 

C VC

 

Q

8.2.-сурет. Өзгерісті шығындардың графигі

 

Тұрақты және өзгерісті шығындардың сомасы кәсіпорынның жалпы шығынын құрайды(TC=FC+VC). Жалпы шығындардың графиі (12.3.-сурет):

   VC

   

   FC

   Q

8.3.-сурет. Жалпы шығындардың графигі

Өндірістің орташа шығындары (АС) шығарылған өнімдердің көлеміне жиынтықты шығындардың қатынасы ретінде анықталады және өзінде өнім бірлігіндегі есеп айырсудың жиынтықты шығындарын көрсетеді.

AC=TC/Q

Орташа шығындардың графигі (12.4.-сурет):

AC

 

 

Q

8.4.-сурет. Орташа шығындардың графигі

Орташа тұрақты шығындар (AFC) өндірілген өнімдердің көлеміндегі тұрақты шығындардың қатынасымен анықталады:

AFC=FC/Q.

Орташа өзгерісті шығындар (AVC) өзгерісті шығындардың өндірілген өнімдердің көлеміне қатынасы бойынша анықталады:

AVC=VC/Q.

Ең жоғары мүмкін пайдаға жету үшін шығарылатын тауардың қажетті мөлшерін анықталу қажет. Экономикалық талдау құралы болып шектеулі шығынның санаты қызмет етеді. Шектеулі шығындар осы шығарылым көлемімен салыстырғандағы әрбір қосымша өнім бірлігіне өндірістің қосымша шығындарын көрсетеді.

MC= ТС / Q.

Өндіріс көлемінің өсуімен тұрпатты фирманың шектеулі шығындарыөсе түседі. Ұзақ мерзімді кезеңде өндірістің көлемі есебінен ресурстар үнемделуі заңы іске қосылады. Алғашқыдаөндірістің мөлшерінің өсуімен белгілі бір уақытта еңбек өнімділігі де артадыжәне өндірістің орта шығыны төмендейді. Өндірістің көлемі кезінде, ұзақ мерзімді орташа жиынтықты шығындары азайғанда, өндірістің (аумақтан болатын үнемдеу) аумағының өсуімен қалыптасқан, үнемдеу болатынын айтады. Өндірістің көлемі өскенде, ұзақ кезеңдегі орташа жиынтықты шығындар артады, осыдан кейін өндірістің ауқымы артуына байланысты шығындардың көбеюі орын алады деседі (ауқымның өсуіне байланысты шығындар). Егер, орташа жиынтықты шығындар өндіріс көлеміне тәуелсіз жағдайда ұзақ мерзімді кезеңде өзгеріссіз қалса, ауқымның тұрақты қайтарымы болады.

Өндірістің ауқымы өсуі есебінен үнемдеу алуға келесі факторлар ықпал жасайды:

а) еңбекті мамандандыру;

ә) басқару қызметкерлерін мамандандыру ;

б) капиталды тиімді пайдалану;

в) жанама өнімдерді өңдеу.

Белгілі бір сәттен бастап кәсіпорынның бірте-бірте ұлғаюы орташа шығынның көбеюін қалыптастырады. Өндіріс ауқымының кері тиімділігінің негізгі себептері белгілі бір басқару қиындықтарына байланысты. Бұл қиындықтар ірі ауқымдағы өндірушіге айналған фирма қызметін тиімді бақылау және бағыттау кезінде пайда болады, яғни, ірі ауқымдағы өндірісті күрделілігіне байланысты.

Нарық ортасы жағдайындағы кәсіпорынның қызмет етуі рынок жағдайы туралы қажетті ақпараттарды іздеуді, оның мүмкіндіктерін, келешегін, іскерлік жағдаятын зерттеуді, тауар бәсекелестігін зерттеуді, баға саясатын, ресурстар көздерін, олардың жеткізушілерін, шартты мәмілелері, бар стандарттарды, фирмалық белгілерді, сауда маркасын, меншіктік құқығын және т.б. қарастырады. Мұның барлығы белгілі бір шығындарды талап етеді. Осы тәрізді ақпараттарды зерттеу мен іздеуге талап етілетін шығындар трансакциялық шығындар деп аталады.

Фирманың табысы мен пайдасы

Фирманың дайындалған өнімдерді өткізу нәтежесінде оған түскен түсімнің ақшалай сомасы фирманың жалпы табысы деп аталады.

Орташа табыс-бұл сатылған игіліктің санына байланысты бөлуден шыққан, жекешеге тең өнім бірлігіндегі табыс, яғни бұл, сол игіліктің рыноктық бағасына тең.

Шектеулі табыс-өнімнің әрбір қосымша бірлігінің шығарылуымен байланысты табысының өсуі. Шектеулі өнім-бұл өндірістің басқа факторлары тұрақты болып қалған жағдайда, өндірістің қандай да бір факторында жасалған қосымша бірліктегі өнімдер немесе қосымша өнім.

Фирманың пайдасы оның жалпы табысы мен жиынтықты шығындардың әртүрлілігі ретінде анықталады.

Өз бизнесін жүргізуге мүдделі кәсіпкер одан ең аз дегенде белгілі бір табыс алуы қажет. Бұл қажетті ең аз табыс, қалыпты пайда болып табылады. Қалыпты пайда кәсіпкерге өз ресурстарын баламалы пайдаланудан ала алатын, жіберіп алған табысының орнын толтыруы қажет. Қалыпты пайда өндіріс шығындарының элементтері болып табылады.

Қалыпты пайданың үстінен алынған табыс, экономикалық немесе таза пайда ретінде көрінеді. Экономикалық пайда ретінде жалпы түсім мен толық шығын (сыртқылар және ішкілермен, анық және жүктелген) аралығындағы айырмашылық көрінеді.

Бухгалтерлік пайда толық түсім мен фирманың сырты (бухгалтерлік) шығындары арасындағы әртүрлікті көрсетеді.

 

8.3. Жетілдірілген бәсекелестіктегі фирманың жағдайы

МС = MR = P (8.5 сурет).

 

   MC

 

 

P=MR

 

Q

 

Фирма әрбір қосымша шығарылатын өнім бірлігі қосымша пайда әкеліп тұрғанда, өндірістің көлемін арттырады. Өйтпеген жағдайда, шектеулі табысқа қарағанда, шектеулі шығындар аз болып тұр,анда фирма өндірісін кеңейте алады. Егер, шектеулі табыстан шектеулі шығындар асып түскен жағдайда, фирма залал шеге бастайды.

Өз-өзін бақылау сұрақтары:

 

Өндіріс шығыны дегеніміз не?

Қандай шығындар бухгалтарлік деп аталады?

Жүктелген шығындар дегеніміз не?

Экономикалық шығындар дегеніміз не?

Қандай критерийлер бойынша шығындар тұрақты және өзгерісті болып бөлінеді?

Жалпы шығын дегеніміз?

Орташа шығын қалай анықталады?

Орташа тұрақты және орташа өзгерісті шығындар қалай анықталады?

Шектеулі шығындар нені көрсетеді?

Өндіріс ауқымы есебіндегі ресурстар экономикасының заңы нені көрсетеді?

Өндіріс ауқымы есебінен үнемдеу алуға қандай факторлар ықпал жасайды?

Трансакциялық шығын дегеніміз?

Фирманың жалпы табысы дегеніміз не?

Орташа табыс қалай анықталады?

Шектеулі табыс нені көрсетеді?

Фирманың пайдасы қалай анықталады?

Қалыпты пайда дегеніміз не?

Экономикалық пайда дегеніміз не?

Бухгалтерлік пайда дегеніміз не?

20. Фирманың экономикалық тепе теңдігіне қандай жағдайда қол жеткізіледі?

 

9-ТАҚЫРЫП .

ӨНДІРІС ФАКТОРЛАРЫНЫҢ РЫНОКТАРЫ ЖӘНЕ ФАКТОРЛЫҚ ТАБЫСТАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ.

 

Өндіріс факторының рыноктық бағасы мен өндіріс факторының шектеулі өнімінің байланысын зерделеу.

Лекция сұрақтары:

ҚЫЗМЕТТІ БӨЛУДІҢ НЕГІЗІГІ ТЕОРИЯЛАРЫ МЕН ФАКТОРЛЫҚ ТАБЫСТАРДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ

2. ЕҢБЕК БАҒАСЫ РЕТІНДЕГІ ЕҢБЕКАҚЫ

   

4. ЖЕР РЕНТАСЫ – ЖЕР ИЕСІНІҢ ФАКТОРЛЫҚ ТАБЫСЫ

5. . КӘСІПКЕРДІҢ ФАКТОРЛЫҚ ТАБЫСЫ РЕТІНДЕГІ ПАЙДАСЫ

   

9.1. ҚЫЗМЕТТІ БӨЛУДІҢ НЕГІЗІГІ

ТЕОРИЯЛАРЫ МЕН ФАКТОРЛЫҚ

ТАБЫСТАРДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ

Бөлу – бұл қоғамдағы, кәсіпорындағы өнім шығаруға қатысатын шаруашылық жүргізуші субъектінің, яғни, өндіріс факторының немесе қоғамның осы, не басқа мүшесінің үлесін, санын, үйлесімін анықтайтын үдеріс. Жиынтықты қоғамдық өнімді немесе ұлттық табысты өндіріс факторының (еңбекпен, капиталмен, жермен) арасында бөлу қызметтік бөлу (немесе алынған табыстың тұрпатына сәйкес бөлу) деп аталады.

   Бөлуді экономикалық және әлеуметтік қызметтер деп ажыратады. Экономикалық қызмет тұтыну, мүдделер, ынталандыру жүйесі арқылы ұлттық экономиканы бөлуге ықпал жасауда көрінеді. Бөлудің әлеуметтік қызметі әлеуметтік тұтынушыларды дамытумен қанағаттандыруға бағытталған.

   Бөлу баға арқылы жүргізіледі. Сондықтан, табыстың пайда болуының экономикалық тетіктерін түсіну үшін, өндіріс факторына экономикалық рынокта баға қалай қойылатынын анықтау қажет. Мұнда екі өте маңызды: біріншіден, барлық өндіріс факторы өзара байланысты, оларды бөлек пайдалану мүмкін емес. Тауар өндіріу үшін, белгілі бір өзара қатынастағы барлық үш фактор да болуы қажет. Әр факторға мөлшер сұранысы басқа фактордың бағасының деңгейіне байланысты: мысалы, жұмыс күшіне сұраныс еңбекақы мөлшерлемесіне ғана емес, қанша машина, шикізат сатып алынды және олардың бағасына да байланысты. Екіншіден, өндіріс факторына сұраныс пен олардың бағасының деңгейі тұтынушы сұранысынан туынды болып саналады, өйткені, өндіріс құралы мен жұмыс күші ең аяғында адамға қажетті тауар өндіру үшін керек. Яғни өндіріс факторына сұраныс осы факторлардың көмегімен шығарылатын тауарларға сұранысқа байланысты: мәселен, бидай өсіруге жарамды жерге сұраныс бидайға сұраныспен анықталады.

   Өндіріс факторына баға сұраныс пен ұсыныс қатынастарына байланысты. Өз кезегінде, бағаның деңгейі мен өзгерістеріне сұраныс пен ұсыныстың серпіні әсер ететін. Бәсекелестік күрес жағдайында сұраныс пен ұсыныс арқылы тауар бағасында өзгерістер және өндіріс факторының меншік иелері арасында табысты бөлу болады. Рыноктағы өндіріс факторының теңдесуі осындай басқа рыноктағы тәрізді, сұраныс пен ұсыныс бір-біріне сәйкес келгенде болады.

   Басқа ресурстардың өзгермейтін көлемінде қандай да бір ресурстардың әрбір қосымша бірлігін пайдалану, өндіріс факторының шектеулі өнімі деп аталатын, өнімнің жалпы санының үстемеленуін береді. Бұл туралы 10-шы тақырыпта айтқанбыз.

   Өндіріс факторлары өзара айырбасталуға ие. Ол өнімнің әр түрлі тұтынушылық ерекшеліктерімен шарттасылған. Нәтижесінде, түрлі факторлардың әр түрлі ұштастырылуы мен үйлесімділігі арқылы пайдалану кезінде игіліктерді немесе кез келген өнімдерді шығару мүмкін. Факторлардың өзара айырбасталымдылығы ресурстар мен тиімділікпен пайдаланудың шектелуімен шарттасылған. Кәсіпкер салыстырмалы қымбат өндіріс факторы аз деңгейде пайдаланылатын немесе тапшы кезіндегі сондай өндіріс технологиясын таңдайды.

   Табыс – бұл белгілі бір уақыт өткенде шаруашылық қызметі нәтижесінде алынатын қаржы қоры. Меншік иелері үшін өндіріс факторы табыс болатын болса, ал сатып алушылар үшін бұл факторлар шығын болады.

   Табыстарды жіктелімдеу әр түрлі критерийлер бойынша жүргізіледі.

   Субъектінің иеленуіне байланысты табыстарды бөледі:

тұрғындар;

кәсіпорындар (фирмалар);

мемлекет;

қоғам (ұлттық табыс).

Алынған және нақты бар табыс көлеміне байланысты тұрғындардың табысын бөледі:

атаулы құнды табыс – бұл алынған ақшаның жалпы сомасы;

қолда бар немесе таза табыс – бұл салық төлегеннен кейін қалған қалдық.

нақты табыс – бағаның өзгеруіне түзетілетін таза табыс;

Кәсіпорын табысы мыналарға бөлінеді:

барлық өнімдерді өткізгеннен түскен түсімге тең, жалпы табыс;

жалпы табысты өткізілген өнімдердің санына бөлу жлымен сатылған өнімдердің бірлігіне есептелген, орташа табыс;

шектелген табыс - өнімдердің қосымша бірлігін сатудан түскен жалпы табыстың өсуін көрсетеді.

Кәсіпорынмен алынғын шығарылған өнімнен түскен табыс белгілі бір жағдайда өндіріс факторына байланысты бөлінеді. Еңбекақы жасалған еңбекке байланысты, рента – пайдаланылатын жер бөлігінің құнына, пайда – пайдалынылған капиталдың мөлшеріне байланысты пайда болады. Факторлы табыстардың бұл барлық нысандары рыноктық экономикада өндіріс факторының бағасы ретінде көрінеді.

Тұрғындардың табысты барлық уақытта сараланған. Табыстың тең еместігінің себептері: қабілеттерінің әртүрлілігі, білімі мен оқуы, кәсіптік талғамы және тәуекелі, меншікке ие болуы, рыноктағы басымдылығы, жолы болуы, байланыстары, бақытсыздығы және кемсітушілігі және т.б. Табысты саралау дәрежесін мөлшерлеу үшін Лоренцтің қисығы (графикадағы төмен иілген сызық) деп аталған, графикалық көрсеткіш пайдаланылады (13.1.-сурет).

Е

Табыстар

М

100%

 

 

тұрғын

9.1.-сурет. Лоренц қиысығы

АЕ қимасы елдегі абсолюттік теңдікті көрсетеді. Бірақ тәжірибеде табыстар ешуақытта тең бөлінбейді. Шынайы суретті Лоренцтің қисығы көрсетеді. Биссектрисадан қисық сызықтың ауытқу мөлшері табысты бөлудегі теңсіздікті көрсетеді. Бұл дәрежені Джини коэффиценті деп сиппаттау қабылданған – ол орналасқан графикадағы М бөлігіне алаңының үшбұрыш алаңына қатынасы:

Кдж = SM/SAEF.

   Табыстарды бөлудегі теңсіздік жоғары болған сайын, коэффицентінің мәні соншалық бірлікке жақын.

9.2.ЕҢБЕК БАҒАСЫ РЕТІНДЕГІ ЕҢБЕКАҚЫ

 

Еңбекақы – бұл қызметкерлерге еңбегі үшін төлем, оның жұмыс күшін, тұлғалық және интеллектуалдық қабілеттерін пайдаланғаны үшін төлем. Еңбекақы көлемі келесі факторларға тәуелді:

Жұмыс күшінің құны, яғни, өмірді қамтамасыз ету құралының құны және жұмысшының еңбек ету қабілеті. Мұнда осы қызметкердің, оның отбасының материалдық және рухани қажеттілігін, сондай-ақ, оның кәсіптік оқуына жұмсалатын шығындарын канағаттандару енеді.

Қызметкерлердің еңбек өнімділігінің өсуі.

Қызметкердің кәсіптік шеберлігі мен еңбегінің сипаты;

Жұмыс күшіне сұраныс пен ұсыныс арасындағы қатынастармен сипатталатын еңбек рыногындағы жағдаят, сондай-ақ, жұмыс орнына үміттенушілер арасындағы өткір бәсекелестік дәрежесімен сипатталады. Нақты еңбекақы деңгейімен кәсіпкерлер тарапынан еңбекке сұраныс арасындағы қызметтік тәуелділікті келесі графикадан көруге болады (9.2.-сурет).

 

 

W/P

 

 

 

 

LD L

9.2.-сурет. Еңбекке сұраныстың қисығы

Мұнда L – сұраныс жасалатын еңбек саны;

W/P – нақты еңбекақы

   Нақты еңбекақының өсуі кезінде кәсіпкерлер тарапынан еңбекке сұраныс қысқарады.

   Қызметкерлер тарапынан еңбекке ұсыныс пен еңбек арасындағы тәуелділіктік: еңбекақы жоғары болған сайын, жұмыс орнын алғысы келетін қызметкерлер саны көбйеді.

   Қысқа мерзімді кезеңде еңбек ұсынысының қисығы сатылас сызық (LS1) (бұл кезеңде еңбек ұсынысының икемдігі төмен болады) ретінде көрінеді, ұзақ мерзімді кезеңде ұсыныс қисығы стандартты түрде (LS2) болады (9.3.-сурет).

 

W/P

LS2

 

 

 

 

LS1

 

13.3.-сурет. Еңбек ұсынысының қисығы

   Бірақ, еңбек ұсынысына (жұмысшылардан басқа) қарама-қарсы бағытта жұмыс істейтін екі фактор ықпал жасайды: ол – ауыстыру әсері және табыс әсері. Ауыстыру әсері, жоғары еңбекақы кезіндегі бос уақыт әлеуетті залал ретінде қаралғанда пайда болады. Бос уақыт сағатында бәрі қымбат тәрізді, қызметкер бос уақыт орнына жұмыс істегісі келеді. Бұл еңбек ұсынысының өсуіне әкеледі. Табыс әсері жоғары еңбекақы өз бос уақытыңды көбейтуге мүмкіндік алатын көз ретінде қарастырылады. Бос уақыттың көптігі еңбек ұсынысын азайтады. Еңбек ұсынысы графикте келесі түрде көрінеді (13.4.-сурет):

 

W/P LS

 

 

Табыс әсері

-

Ауыстыру әсері

L

9.4.-сурет. Табыс әсері мен ауыстыру әсері

   Жұмыс күшіне сұраныс пен ұсыныс сәйкес келгенде, еңбек рыногында теп-теңдік болады.

Еңбекақының қоғамдастырылуы (әлеуметтендіру) дәрежесі. Еңбекақының бір бөлігі әр түрлі салықтар арқылы мемлекетке, зейнеткерлікті қамтамасыз ету мақсатындағы қоғамдық қорларға, тегін немесе жеңілдікті медициналық қызметтерге, білім беруге және т.б. аударылады. Аталған қорларға аударулар неғұрлым көп болса, алынатын еңбекақы да аз болады, бірақ тегін немесе жеңілдікті игіліктер мен қызметтер көп болады.

Еңбекақының екі түрге бөледі: атаулы және нақты. Атаулы еңбекақы еңбегіне төлемақы санатындағы қызметкермен алынған ақша сомасы. Нақты еңбекақ – бұл еңбек адамдарымен өз еңбекақыларын сатып алынған тауарлар саны мен қызметтері. Нақты еңбекақы – еңбекақының атаулы көлеміне, алынатын салықтардың мөлшеріне және тұтыну бағасының деңгейіне байланысты.

Өлшеу әдісі бойынша еңбекақыны екі түрге бөледі: мерзімді және кесімді. Мерзімді еңбекақы жұмысты аяқтаған уақытына байланысты анықталады. Кесімді еңбекақы жұмыскердің өндірген өнімдерінің көлеміне байланысты белгіленеді. Еңбекақының әр нысаны еңбекақының жүйесі деп аталатын әр түрлі сипатта болады. Оның қысқаша сипаттамасы келесідегідей:

а) қарапайым мерзімді – бұл еңбекке сағаттық мөлшерлеме есебінен

және нақты істелген уақыт есебінен шығаратын еңбек төлемі;

ә) мерзімді-сыйлықақылық – сағаттық төлемге қосымша белгілі бір

сандық және сапалық көрсеткіштер жетістігіне сыйлықақы төлеу

қарастырылады;

б) тікелей кесімді – бұл өңдеу мөлшерін орындау дәрежесіне тәуелсіз

нақты шығарылған өнімнің өзгермейтін жекелей бағасы бойынша

төлеу;

в) кесімді-сыйлықақылық – бұл белгінің бір еңбек көрсеткіштерінің

жетістіктері үшін өзгермейтін бағалар бойынша үйлесетін

сыйлықақы төлемі (мысалы, өнім сапасы және т.б.)

г) кесімді-үдемелі – негізгі және өзгермейтін жекелей бағасы бойынша,

жұмыс жасау мөлшерінің шегіне, ал, мөлшерден тыс шығарым –

көтермелі баға бойынша ақы төленеді;

ғ) көтеріңкі еңбекақы – белгілі бір көлем, мерзім және орындалған

жұмыс сапасы табыстың жалпы сомасын белгілейтін келісімшарт

негізіндегі төлем (мысалы, кандай да бір шаруашылық объектісін,

тұрғын үй және т.б. құрылысы үшін).

 

   

Пайыз – бұл капиталды пайдаланғаны үшін, іс жүзіндегі капиталистің ақша иесіне төлейтін төлем. Іс жүзіндегі капиталистің қалған бөліктегі пайдасы кәсіпкерлік табысты құрайды.

   Несиелі капиталдың қолдану нәтижесі пайыздың мөлшерлемесі немесе мөлшерімен анықталады (несиелі капиталистің пайызда көрсетілген, табыс сомасының несиелі капитал сомасына қатынасы).

   Қазіргі заманғы экономикалық теория осы ресурстарды сатып алуға болатын ақша тапқанша күтудің орнын, бұл ресурстарды қазір алу үшін адамдар төлейтін баға ретінде пайызды түсіндіреді. Уақыт факторының есебі мынаны түсінуге мүмкіндік береді: мерзімді салым ақшаның уақыты ұзақ болған сайын, бұл жинаққа пайыз түріндегі табыс жоғары болады.

   Сұраныс пен ақша (М) ұсынысы негізінде пайыз көлемін анықтауға болады. Ақша (МД) сұранысының өсуі мен ақша ұсынысы (MS) азайғанда, пайыз деңгейі өседі. Бұл графикада төменде көрсетілген (13.5.-сурет).

МД MS

 

Пайыз деңгейі,

 

 

 

 

Ақша сұранысы мен ұсынысы

9.5.-сурет. Ақша сұранысы мен ұсынысының қисықтары

   Пайыздық мөлшерлеменің нақты көлеміне несие берілетін мерзім мен оның көлемі, несиенің берілуі кезеңіндегі тәуекел деңгейі әсер етеді.

   Пайыз санатын талдау кезінде атаулы және нақты пайыздық мөлшерін бөлу маңызды. Атаулы мөлшер – бұл инфляция қарқынының есебінсіз пайыздың ағымдағы рыноктық мөлшері. Нақты мөлшер – күтілетін инфляция қарқынының есебіндегі атаулы мөлшер.

9.4. ЖЕР РЕНТАСЫ – ЖЕР ИЕСІНІҢ ФАКТОРЛЫҚ ТАБЫСЫ

Жер – көлемі қатаң шектелген өндіріс факторы болып табылады және соған байланысты жерге ұсыныс тіптен икемді емес. Экономикалық рента көлемі немесе қоры қатаң шектелген жерді және басқа да табиғи ресурстарды пайдалануға төлемді көрсетеді. Сондықтан жер рентасының көлемі бірінші кезекте, жерге сұраныспен анықталады. Сонымен бірге рента мынаған байланысты әр түрлі:

   а) табиғи жағдайы (климаты, жер қыртысының түрлері және т.б.)

   ә) жер қыртысының құнарлығы;

б) жердің орналасуы (өнімдерді өткізу мен ресурстарды рыногынан

қащықтығы және жақындығы) жақсы сипаттамалы жердің үлкен

рента әкелетіні – табиғи нәрсе.

   Экономикалық ғылымда рентаның келесі түрлерге бөлінеді: дифференциальды, абсолюттік және монополиялық.

дифференциацияланған I-рента мен жер қыртысының жасанды құнарлылығымен (құнарлығын көрсету мақсатында жердің өңдеуден өткізілуі) байланысты II-рентаны бөледі.

   К. Маркс өнеркәсіппен салыстыру бойынша, ауыл шаруашылығындағы капиталдың төмен органикалық құрылымына байланысты абсолюттік рента деп бөледі. Қазіргі заманғы батыстық және Ресейлік экономикалық ғылым абсолюттік рентаны бұл жағынан қарастырмайды.

   Монополиялық рентаның пайда болу себебі деп, ауыл шаруашылығының кейбір сирек өнімдеріне немесе аталған табиғи-климаттық аймақта өсірілген, сондай-ақ, сирек пайдалы қазбаларға қойылатын монополиялық бағаны есептейді.

   Барлық әлемде рента – бұл есеп айырысу көлемі, ол шаруашылықтың рыноктық тетіктермен белгіленбейді. «Жиынтықты» дифференцияльды рентаны анықтау әдісі келесі жағдайда қалыптасады:

ДР = ЧД – ЧДн,

мұнда, Д.Р. – дифференцияльды рента;

ЧД – бағаланған жер алқабының таза табысы;

ЧДн – «қалыпты» жер алқабының таза табысы (шығынның «тұйықталған» деңгейіндегі нөлдік экономикалық пайда).

жердің есебіндегі өнімділігінің бағалық көрсеткіштері, (сомдағы жалпы өнім мен центнердегі азықтық бірлік), бағалау шығындары, жалпы өнімнің өндіру құнының көрсеткіштері пайдаланылады.

   Қазақстан ғалымдары жер рентасының мөлшерін жердің нормативтік бағасын белгілеу кезінде анықтауды ұсынады:

жерден есептік ренталық табыс жерге салынған және өндіруді кеңейту үшін жалға алушымен меншіктенген капиталдың таза табысы мен орта пайдасының арасындағы әртүрлілік ретінде анықталады.

Чд – (Ин × Пс)

Ин

ВПн = Ун × Цр,

мұнда, R – ренталық табыстың есеп айырысуы;

Чд – таза табыс;

Ин - өндірістің нормативтік шығындары;

Пс – капиталға салынған (бірлік үлесінде) пайданың орташа нормативтік мөлшері;

ВПн – жалпы өнімнің нормативтік құны;

Цр – ауыл шаруашылығы өнімдерін өткізудегі нормативтік баға;

Ун – нормативті шығымдылық.

   Жердің сұранысы мен ұсынысының қисығы келесі жағдайда көрінеді (9.6.-сурет):

S

Рента (жалдау R

төлемі

 

 

 

 

Е Д

Жер көлемі Q

13.6.-сурет. Сұраныс қисығы мен жер ұсынысы

 

   Мұнда S – оның шектелу күшіне байланысты жер ұсынысының қисығы;

Д – жер сұранысының қисығы, нүкте;

Е – жер алқаптарының сұранысы мен ұсынысын теңестіретін жер рентасының деңгейі.

 

 

9.5. КӘСІПКЕРДІҢ ФАКТОРЛЫҚ ТАБЫСЫ РЕТІНДЕГІ ПАЙДАСЫ

   Пайда – бұл капиталға түсетін табыс. Пайда кәсіпкердің қызметінің басты нәтижесі және мақсаты болып табылады. Пайда көлемі кәсіпорынның жалпы табысы (өнімді өткізуден түсетін түсім) мен өндірістің жалпы шығыны арасындағы айырмашылық ретінде анықталады.

   Экономикалық теорияның әртүрлі мектебі «пайда» түсінігін әр түрлі түсіндіреді. Маркистік теорияда пайда қосымша құнның өңі айналдырылған нысаны болып табылады. И.Шумпетер пайданы антрепренердің табысы ретінде, яғни, жаңа енгізуді жүзеге асырушы адам ретінде бағалайды. Ал, бірқатар экономистер пайданы «монополиялық табыс» ретінде сипаттайды.

   Капиталдың табыстылығын бағалау тұрғысынан келгенде, тәжірибе жүзінде пайда мөлшерін есептеудің бірнеше әдісін бөледі:

сату көлеміндегі пайда қатынастары;

акционерлік капиталға пайда қатынастары;

кәсіпорынның активтеріне пайда қатынастары;

сезілмелі ұдайы өндірілетін капиталға пайданың қатынасы.

Пайдаға ықпал жасайтын факторларды жіктелімдеу:

Пайдалану факторы:

а) қор жинау (өндірістік және ғылыми даму);

ә) әлеуметтік қажеттілік;

б) залалдар мен басқадай шығындарды жабу;

в) күрделі қаржылық салым;

г) тұтыну (дивидендтерді, пайызды төлеу, материалдық көмек және т.б.);

2. Бөлу факторлары:

а) бюджет пен бюджеттен тыс қорларға бағытталады;

ә) несиелерді жабу мен салық төлемдері үшін банкке бағытталады;

б) кәсіпорында қалады;

в) бөлудің басқа да факторлары.

3. Өзара ықпал ететін факторлар:

а) айналымдағы қорлардың айналымдылығы;

ә) бағалар, тарифтер, жинаулар;

б) несиелер бойынша пайыз мөлшерлері;

в) салықтар және салық мөлшерлері;

г) өзіндік құн;

ғ) еңбек өнімділігі;

ж) қор қайтарымдылығы;

з) қордың қорлануы.

4. Құрайтын факторлар:

а) өнімдерді, тауарларды, жұмыстарды және қызмет көрсетуді

өткізуден түсетін түсім;

ә) материалдық қорларды, материалдық емес активтерді және басқа да

активтерді өткізуден түсетін түсімдер;

б) негізгі қорларды өткізуден түсетін түсімдер;

в) басқа кәсіпорындардағы үлестік қатысудан түсетін түсімдер;

г) акциялар, облигациялар және басқа бағалы қағаздардан түсетін

табыс;

ғ) алынған айыппұлдар, өсімақылар, төленгеннің үстіне тұрақсыздық

төлемінен тыс асыру.

 

Өз-өзін бақылау сұрақтары:

Бөлуді қандай үдеріс көрсетеді?

Қызметтік бөлу қалай аталады?

Бөлу қандай қызметтерді атқарады?

Өндіріс факторына баға қалай белгіленеді?

Өндіріс факторының шектеулі өнімі дегеніміз не?

Табыстарды жіктелімдеу қандай критериймен жүргізіледі?

Еңбекақы дегеніміз не?

Еңбекақы көлеміне қандай факторлар ықпал етеді?

Нақты еңбекақы деңгейі сұраныстың арасындағы тәуелділік қандай?

Нақты еңбекақы деңгейі мен еңбек ұсынысның арасындағы тәуелділік қандай?

«Табыстың әсері» дегеніміз не?

Ауыстыру әсері нені көрсетеді?

Еңбек рыногындағы қандай жағдайда тепе-теңдік пайда болады?

Атаулы құндағы еңбекақы дегеніміз не?

Нақты еңбекақы дегеніміз не?

Кесімді және мерзімді еңбекақыларды қандай критерийлер бойынша бөледі?

 

 

 

10.ТАҚЫРЫП. ҰЛТТЫҚ ЭКОНОМИКА -ЖҮЙЕ РЕТІНДЕ.НЕГІЗГІМАКРО ЭКОНОМИКАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕР.

 

Қоғамдық өндірістің нәтижелері мен олардың жалып ұлттық өнім көрсеткіштерінде бейнеленуін талдау.

Лекция сұрақтары:

. ҰЛТТЫҚ ЭКОНОМИКА ТҮСІНІГІ.ҰЛТТЫҚ БАЙЛЫҚ.

2. МАКТОЭКОНОМИКАНЫҢ МАҚСАТТАР МЕН КӨРСЕТКІШТЕР

3.. Ұлттық шоттар жүйесінің жалпы сипаттамасы.

 

10.1.ҰЛТТЫҚ ЭКОНОМИКА ТҮСІНІГІ.ҰЛТТЫҚ БАЙЛЫҚ.

Ұлттық шаруашылық бұл тұтас әртүрлі экономикалық байланыстар негізінен біріккен елдің аймақтарымен барлық салаларының жиынтығы.Осындай халық шаруашылығы кешенінің пайда болуында ұлттық рыног маңызды рөл атқарады.Ол әріптестер арасындағы шаруашылық міндеттерінің кәсіпорындар, салалар және деңгейлес аймақтармен арасындағы қатынастарды дамытады.

Ұлттық байлық бұл елде бар,еңбекпен жасалған,жинақталған материалдық игіліктердің жиынтығы.Оған мыналар жатады: а) өндірістік негізгі қорлар (ғимарат, машиналар,жабдықтар) және өндірістік емес ( тұрғын үй,ғимарат және білім беру мекемелерінің жабдықтары, мәдениет және денсаулық сақтау);б) материалдық айналымдық құралдар; в) азаматтардың жеке мүлкі.

Макро экономикалық бағыттағы ұлттық экономиканың құрылымы нақты қалыптасқан қатынастар ретінде сипатталады:

елді бар өндірістік ресурстар арасындағы ;

еңбекті қоғамдық бөлі негізінде ерекшеленген,экономикалық агенттер арасындағы оларды бөлу көлемімен;

осы агенттердің өндіру көлемі арасындағы;

оны өндіру,бөлу,айырбастау және тұтыну үдерістерінде қалыптасқан ұлттық өнімнің құрамдас бөлігі арасында.

Экономикалық құрылымның қалыптасуына көп жақты факторлар ықпал жасайды:

қалыптасқан рыноктын жағдаят;

рыног монополизациясының деңгейі мен сыйымдылығы;

ұлттық экономиканың шаруашылық байланыстары әлемі жүйесіне қосылу деңгейі;

өндіріс күштерінің даму деңгейі;

ауқымы, сипатты және ҒТК нің ( НТП) даму қарқыны;

өндіріс ресурстарының сапасы;

аумақтық инфрақұрылымдық қамтамасыз етілуі және ұзындығы;

Экономикадағы құрылымдық байланыстарды сипаттайтын, макро экономикалық көрсеткіштердің арасындағы сандық қатынастар үйлесім деп аталады.Біріктіру дәрежесі бойынша олар мынадай болып бөлінеді:

Жалпы үйлесімі, яғни еңбекті (ЖҰҚ пен ұлттық табыс арасындағы, тұтыну мен жинақ арасындағы,инвестиция мен тұтыну сұранысы арасындағы және тағы басқа) қоғамдық бөлу құрылымының есебінсіз қалыптасатын, агрегаттар арасындағы үйлесім;

Еңбекті қоғамдық бөлу құрылымын көрсететін үйлесем.

Екінші топтың құрамында мыналар ерекшеленеді;

Салааралық үйлесем,яғни, өндірістің жалпы көлеміндегі жеке салалардың үлесін және қаржылық ресурстар мен өндіріс салалық бөлім құарлдарын сипаттайтын ұлттық өндірістің әр түрлі салаларындағы үйлесімдер;

Өндірілген құрамындағы бөлек аймақтағы үлесті салмағын, елдің пайдаланылған ұлттық табысын және елдің аумағы бойынша мемлекеттік инвестицияны бөлу құрылымын сипаттайтын және т.б. ішкі салалық үйлесімдер;

Мемлекет аралық үйлесімдер яғни,экспортпен импорт көлемі арасындағы сандыө қатынастар, әр түрлі елдердің жеке өндіріс салаларындағы, әр түрлі елдердегі еңбек өнімділігінің деңгейі және т.б.

 

10.2. МАКТОЭКОНОМИКАНЫҢ МАҚСАТТАР МЕН КӨРСЕТКІШТЕР

 

Макроэкономикалық аспектіде қоғам қол жеткізуге жеткізетін тырысатын төрт басты мақсаттар ерекшелінеді:

Әртүрлі объективті және субъективті факторлардың әсер етуінен келетін өзгерістер мен баяу ұлттық ауқымдағы өндірістің тұрақты өсуі.

Бағаның тұрақты деңгейі.Баға еркін рыногтың бәсекелестік рыногтың негізінде белгіленеді және өте тез қарқынмен көртерілмейді деп болжанады.

Жұмыс қамтамасыз етілуінің жоғарығы деңгейі. Маманадық алғысы келетін және тандаған мамандығы бойынша жұмыс іздеген адамның барлығы оны табады.Соынмен бірге, қызметкерді қандайда бір кәсіпорынға міндетті бекіту болмайды.

Сыртқы саудалық баланстың теңдігін қолдау.Импортпен экспорттың арасындағы салыстырмалы тепе теңдік болжанады.

Ресурстарға шығындар еңбекақы,рента,пайыз,пайда

Ресурстар өндіріс факторлары

салықтар салықтар

субсидиялар трансферттік

төлемдер

кредиттер кредиттер

пайыздар пайыздар

тауарлар мен қызметтер тауарлар мен қызметтер

 

табыс табыс

 

Негізгі макроэкономикалық көрсетткіштеріді сипаттайтын үш негізгі топтарға бөлуге болады:

Өндірістің ұлттық көлемі.

Бағаның жалпы деңгейі.

Жұмыспен қамту.

Өндірістің ұлттық көлемінің көрсеткіштері болып табылатындар:

Жалпы ұлттық өнім(ЖҰӨ).

Жалпы ішкә өнім(ЖІӨ).

Ұлттық табыс(ҰТ).

ЖҰӨ-бұл оның орналасқан орнына тәуелсіз, осы елдің азаматтарының меншігіндегі өндіріс факторымен шығарылған барлық тауарлар мен қызметтердің жылдық рыноктың құны.

ЖІӨ-бұл кімге қарайтынына қарамастан, ұлттық экономиканың шекарасында орналасқан барлық өндіріс факторымен өндірілген жиынтықты өнім көлемі.

Атаулы құндығы ЖҰӨ-бұл ағымдағы бағада көрсетілген, тауарлар мен қызметтердің өндірістік көлемі. Баға деңгейінің тәуелділігінен тыс өндірілген өнәм көлемінің бағалау үшін базистік деп аталатын белгілі бір кезеңдегі уақытта тұрақты бағадан есептелетін шығарылған тауар мен қызметтердің құны көрсетілген нақты ЖҰӨ –нің түсінігі пайдаланылады. Нақты ЖҰӨ-өзгермейтін бағада көрсетілген тауар мен қызметтердің өндіру көлемі.

Сондай-ақ, нақты және әлеуетті ЖҰӨ-ді айыра білу қажет. Нақты ЖҰӨ-бұл белгілі бір кезеңде өндірілген өнім көлемі. Әлеуетті ЖҰӨ барлық бар өндіріс факторларының ең жоғарғы пайдалану кезінде шығарылуы мүмкін көлемін көрсетеді.

Ұлттық табыс өзінде барлық табыс факторларының сомасын көрсетеді(еңбекақы, пайыз, рента, пайдалар)

ЖҰӨ(ЖІӨ)-өтелім =ТҰӨ(таза ұлттық өнім)

=Ұлттық табыс.

Ұлттық табыс-корпорацияның пайдасына салық-әлеуметтік сақтандыруға аудару- бөлінбеген пайда+ тұрғындарға трансфераттік төлемдер = жеке табыс.

– салықтар мен төлемдер Қолдағы табыс.

ЖҰӨ- ді есептеудің үш негізгі әдісі бар:

Табыстар бойынша ЖҰО есеп айырысуы - қоғамда құрылған, барлық табыстардың сомасы ретінде.Бұл факторлық табыстардың (еңбекақы, рента, пайыздар, пайда), жанама салықтар мен өтелімнің сомалары.

ЖҰО – нің есебі шығындар бойынша соңғы тұтынудағы қоғамның барлық шығындарының сомасы ретінде: тұрғындардың (С) жеке тұтыну шығындары,тауар мен қызметтерді мемлекеттік сатып алу (G), кәсіпкерлердің инвестициялық шығындары (І) және таза экспорт (Х) (таза экспорт = экспорт- импорт) – С+I+X.

Елдің барлық кәсіпорындарымен шығарылған өнімдердің қосымша құнын жинақтау жолымен ЖҰӨ анықталғанда, өндіріс бойынша ЖҰӨ есебі.Бұл өнімнің құны басқа бөлшектері бір емес, бірнеше есептелген кездегі, қайта есептелуді болдырмайды.

Жалпы ұлттық табыстың көрсеткіштеріне қосымшаға нақты статистикалық көрсеткіштер болмағанмен және ешқандай әлем елдерінде есептелмегенмен, таза экономикалық игіліктің көрсеткіштері қолданылады.Ол америкалық экономистер У.Нордхаус және Дж.Тобинмен әзірленген және ел игілігін көтеруге көмектесетін барлығын бейнелеуге шақырады:бос уақытты білімді көтеру үшін пайдалану,бала тәрбиелеу, көкөністерді консервілеу бойынша үй шаруашылығындағы әйелдің еңбегі және т.б. қоршаған ортаны бүлдіру,қалада халықтың көбеюі, рұқсат етілген, бірақ, салық салынбайтын қызмет, мысалы, үйді жөндеу, қарды немесе жеке үй шаруашылығындағы жапырақтарды жинау және т.б.

Бағаның жалпы деңгейі - бұл келесі көрсеткіштердің көмегімен өлшенетін, тауар мен қызметтің көптеген топтары бойынша олардың орташа деңгейі:

Ағымдағы жыл бағасының индексі пайызда көрсетілген базалық жылдың бағасына ағымдағы жылдың бағасының қатынастары болып табылады.

Инфляция деңгейі деп өткен жылмен ағымдағы жылдағы бағаның әртүрлілігінің,пайызда көрсетілген өткен кезеңдегі бағаға қатынастары айтылады.

ЖҰӨ-нің дефляторы бұл атаулы құндағы ЖҰӨ –нің нақты ЖҰӨ ге қатынасы.Бұл жыл ішіндегі барлық соңғы тауарлар мен қызметтердің бағасындағы өзгерістерді көрсететін, баға индексі.

Жұмыспен қамтамасыз етілу көрсеткіштері:

Жұмыс күші (жұмыспен қамтылғандар санына жұмыссыздарды қосқанда).

Жұмыссыздықтың мөлшері (пайызда көрсетілген жұмыс күшінің санына жұмыссыздардың жалпы санының қатынастары).

14.3. Ұлттық шоттар жүйесінің жалпы сипаттамасы

Ұлттық шоттар жүиесі(ҰШЖ) ұлттық табысты, соңғы өнімді пайдалануды, қайта бөлуді және өндірісті сипаттайтын өзара үйлесімді көрсеткіштерді көрсетеді. Ұлттық шоттың негізін сыртқы экономикалық операцияның, мемлекеттік мекемелердің, үй шаруашылығы шығындарының, табыстардың, инвестициялардың ұлттық табыстың және ішкі өнімдердің жиынтықты шотын құрайды. Одан басқа, ҰШЖ-не өзіндік мәні бар, немесе шешілетін жиынтықты көрсеткіші бар, балансты кесте енеді.

Бұрынғы барлық КСРО-дағы сияқты, Қазақстан да рынок рельсіне көшуге дейін, халық шаруашылығы моделі санатында халық шаруашылығының балансы пайдаланды (ХШБ) (14.1-кесте). ҰШЖ-нің одан ерекшелігі ол өндірістің материалдық тең құқықтық идеологиясына, материалдық емес қызметтер аясына, шаруашылық қызметінен тікелей мемлекеттік басқару бөлімінің жағдайында өз бетімен шаруашылық жүргізетін субьектілердің нақты экономикалық байланысында базаланады. Сонымен бірге, рыноктық экономикалық байланысында базаланады. Сонымен бірге, рыноктық экономиканың өз бетімен реттелу тетіктерінің санатында сұраныс пен ұсыныстың, бәсекелестіктің, капиталдың экономикалық айналымның дамыған моделін көрсетеді, өйткені ол оны өнімімдерді өндіруден, қызметтер мен табыстарды пайдаланудан бастап, соңғы қаржылық нәтижелерді алға-қаржылық активтер мен пассивтердің өзгерістерді мен сипаттамалық құрамына дейін бақылауға мүмкіндік береді.

ҰШЖ-сін жақсы түсіну үшін рыноктық шаруашылық (агентердің номенклатурасы) субъектілерінің жіктелімін және рыноктік экономиканың субъектілерінің арасындағы рыноктық операцялардың (операциялар номенклатурасын) жіктелімін жақсы білу қажет.

 

Өз-өзін бақылау сұрақтары:

Ұлттық шаруашылық дегеніміз не:

Ұлттық байлыққа не кіреді:

Ұлттық экономиканың құрылымын қандай қатынастар сипаттайды:

Экономикалық құрылымды қалыптастыруға қандай факторлар ықпал жасаиды:

Үйлесім дегеніміз не:

Бірігу дәрежесі бойынша үйлесім қандай түрлерге бөлінеді:

ЖҰӨ мен ЖІӨ немен ерекшеленеді:

Макроэкономикалық мақсаттарқалай бөлінеді:

Атаулы және нақты ЖҰӨ дегеніміз не:

Нақты және әлеуметті ЖҰӨ немен ерекшеленеді:

Ұлттық табыс дегеніміз не:

ЖҰӨ-нен қолда бар табысты қалай шығару керек:

ЖҰӨ табыстар бойынша қалай есеп айырысады:

Табыс әдістері бойынша ЖҰӨ-ді қалай анықтау қажет:

Қосымша құн дегеніміз не:

Бағаның жалпы деңгейі дегеніміз не:

Бағаның индексі қалай анықталады:

ҰШІ қандай дегейден тұрады:

ЖҰӨ-нің дефляторы дегеніміз не:

 

МАКРОЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕПЕ-ТЕНДІК.

 

Макроэкономикалъщ тепе-теңдіктің классикалық теориясының мәнін ашу.

Лекция сұрақтары:

МАКРОЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕПЕ- ТЕҢДІК ТҮСІНІГІ.

ТҰТЫНУ ЖӘНЕ ЖИНАҚТАУ.

ИНВЕСТИЦИЯЛАР ЖӘНЕ ЖИНАҚ САЛЫМДАРЫ.

МУЛЬТИПЛИКАТОРДЫҢ НӘТИЖЕСІ.

ЖӘНЕ АКСЕЛЕРАТОР.

«ҰҚЬПТЫЛЫҚ ПАРАДОКСЫ».

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИНВЕСТИЦИЯЛЫҚ САЯСАТ.

 

11.1. МАКРОЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕПЕ- ТЕҢДІК ТҮСІНІГІ

 

Макроэкономикалық тепе-теңдіктіктің проблемаларын шешу эр түрлі тауарларды шыгару жэне оларды эр түрлі мүшелер ара-сында тең бөлу үшін шектелген өндірістік ресурстардың барлы-гын қанағаттандыратын қогамдағы пайдалану эдісін гылыми не-гізделген таңдауды қарастырады. Мүндағы тепе-теңдік жиынтық-ты үйлесімге жеткендікті білдіреді:

   өндіріс жэне түтыну;

э) ресурстарды жэне оларды пайдалануды;

   үсынысты жэне сүранысты;

   өндіріс факторы жэне олардың нэтижелерін;

лык теория

Жалпы тепе-тендік - бұл еркін бэсекелестік заңы негізінде барлық рыноктық үдерістермен пайда болған, бірдей өзара байланысты тепе-тендік.

Нақты макроэкономикалықтепе-теңдік-рынокқа сыртқы фак-торлардың эсеріндегі жэне жеткіліксіз бэсекелестік кезіндегі ра-нокта орнаған тепе-теңдік болады.

р түрлі түсіндіруі кездеседі. Бүл моделдің клас-сикалық түрі Сэй заңында негізделеді жэне мынаны қарастырады:

Еңбекақы мен бағаның абсолюттік икемділігі.

Экономикалық өсудің қозғаушы күші ретіндегі үсыныс жи-ынтығын бірінші кезекке жылжыту.

Өндірістің басқа факторын толық пайдаланудағы жэне жүмыспен толық қамтамасыз етілу деңгейіндегі жиынтық-ты үсыныс пен жиынтықты сүранысты теңдестіретін ры-ноктық тетіктердің қабілеті.

Экономиканың әлеуеттік мүмкіндіктері мен жиынтықты үсыныс көлемінің үнемі іс жүзіндегі үрдіске сәйкес келуі (сондықтан, түрақты өндірілетін табыс пен баға деңгейінің өзгерістерін көрсете отырып, ауытқымалы жиынтықты үсы-ныс сатылы сызықпен көрсетіледі.).

күйде жазуға болады:

   п

і=і

 

лттык экономика денгейіндегі ұдайы өндіріс

Формула былай оқылады: ақшада көрсетілген соңғы өнім-дердің жалпы үсынысы олардағы табыс сомасы, меншік иесіне өндірістің барлық факторымен экелінетін табыс сомасы ретіндегі жалпы сүранысқатең болуы қажет. Вальрас заңы келесі жағдайда пайымдалады; артык сүраныс сомасы жэне артық үсыныс сомасы барлык қарастырылатын рынокта сәйкес келеді.

Вальрастың жалпы тепе-теңдік моделі: рынокта тауарларды сату жэне сатып алу жөніндегі өзара шартты бекіту үдерісінде салыстырмалы бағаның түрлі жиынтығы қойылатындықтан, барлык қалаған тауарлар сатып алынады жэне сатылады жэне артық сүраныс пен артық үсыныс болмайды.

Патинкиннің сіңірген еңбегі, нақты кассалық қалдықтар мен ақша рыногы жэне тауарлар рыногын гана емес, экономика моделін құруға қол жеткізуімен қорытындыланады. Бұл модель Патинкиннің жалпы тепе-теңдік моделі деген атқа ие болды.

Вальрас пен Патинкин модельдерін ұстана отырып, экономикалық әдебиеттерде жалпы тепе-теңдіктің келесі анықтамаларын береді. Жалпы тепе-тендік - бұл ресурстарды тиімді бөлу кезіндегі ұсыныстар мен сұраныстың теңдігін қамтамасыз ететін, бағасынан алынған пайданы көбейтетін бәсекелесті кәсіпкерлері мен пайдалылық мәнін жоғары қоятын тұтынушылары бар бәсекелесті экономиканың тұрақты жағдайы.

 

ТҰТЫНУ ЖӘНЕ ЖИНАҚТАУ

Кейнс теориясында барлық табыс тұтыну мен жинақтауға бөлінеді.

Тұтыну деп адамдардың материалдық жэне рухани қажетті-лігін қанағаттандыру үшін пайдаланылатын, белгілі бір игілік пен қызметтерді сатып алуға тұргындардың жұмсаған ақшасының со-масы түсініледі.

Әр елде тұтыну басымдылығы әр түрлі. Отбасы үшін олардың қалау деңгейі бойынша ең көп жалпы тобын бөлуге болады: тамақ, киім, тұрғын үй, көлік, медицина, білім беру.

Әр елдің тұтынудағы басымдылығы бірнеше факторға байла-нысты болады:

Отбасының табыс деңгейі.

Тұтынудың сол жэне басқа да көздерінің төленетіндігі немесе тегіндігі.

Рыноктағы тауарлардың мол болуы.

«Қол жетпейтін тауарлардың» ұлттық түсінігі.

).

Тұтыну

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

.

.

:

У.

Бұл тұтыну табыстың 75 пайызына тең екенін білдіреді. МРС бұл жағдайда, егер тұтынушылармен алы-натын табыстар, 1 теңгеге көбейетін болса, онда олардың тұтынуы 75 тиынға өседі.

Табыстардың өсу деңгейіне байланысты тұрғындардың жинақтары да көбейеді.

Жинақ салымы - бұл жиналатын, бірак пайдаланылмайтын та-быс бөлігі. Олар табыс пен тұтыну арасындағы айырмашылыкпен көрсетіледі. Жинақ қызметі мынадай түрде болады:

У,

- жинақ салымы,

- жинақ салымына шектеулі бейімділік. Біздің мысалымызда, табыстың 25 пайызы жинаққа салына-ды жэне жинақ қызметі мынадай түрге ие болады:

= 0,25 х У

Тұтыну мен жинаққа әсер ететіндер:

келеді

Әлеуметтік сақтандыруға аударымдардың өсуі жинақты қысқартуы мүмкін.

Дүрлікпе сұраныс тұтынуды жылдам өсіреді.

Рыноктағы ұсыныстың өсуі жинақты қысқартады.

келеді.

6.

ИНВЕСТИЦИЯЛАР ЖӘНЕ ЖИНАҚ САЛЫМДАРЫ

 

Жинақ салымдары - бұл ағымдағы өндірістік және тұтыну қажеттілігіне жұмсалған кезіндегі пайдаланылмай қалған колда бар табыстың бір бөлігі, жинақталады. Экономистер жинақты инвестицияға байланысты, экономикалық үдерістер ретінде қарастырады. Жинақ салымдарын фирмалармен қатар, үй шаруашылығындағылар да салады. Фирмалар өндірісті кеңейту жэне пайданы көбейту, яғни инвестиция үшін жинақтайды.

Инвестициялар жаңа технологияны, материалдарды, басқа жабдықтарды жэне еңбек құралдарын енгізуге байланысты жаңарту мен кеңейту үшін шыгындарды қарастырады.

Инвестициялар көздері:

Кәсіпорын қаржылары (меншікті жэне қарызды).

Мемлекеттік капиталдық салымдар.

.

:

Жаңа инвестицияның есебінен алынған, жаңа өнімнің сұраныстарының өзгерісі.

Инвестициядағы шығындарға әсер ететін пайыздық мөлшерлеме мен салықтардың мөлшері.

Сұраныс тербелістерін анықтайтын . саяси, технологиялық және құрылымдық өзгерістер.

Қоғамдағы инфляциялық үдерістер.

.

:

сіпорынның негізгі қорларына инвестициялар - бұлар өзінің өндірістік қызметіне пайдалану үшін кэсіпорын сатып алған ғимарат, құрылыс жэне құрал-жабдықтар.

Тұрғын үй құрылысына инвестициялар - онда тұру үшін сатып алуға жұмсалған шығындар, сондай-ақ, келесі жағдайда жалға беру үшін үй иелерімен сатып алынған үйлер.

не фирманың сақтау үшін қалдырылған тауарлары.

r — пайыздын накты мөлшерлемесі. I - инвестициялар

.

 

 

 

.2.-сурет. Инвестиция мен пайыздык мөлшерлеме арасындагы тэуелділік

.

негізгі

НӘТИЖЕСІ

.

.

 

ЖӘНЕ АКСЕЛЕРАТОР.

«ҮҚЬШТЫЛЫҚ ПАРАДОКСЫ»

:

рыла береді.

Осыған байланысты Кейнс автономды санаттар мен туынды

инвестицияларды қарастырады.

Автономды инвестициялар - үлттык табыстың серпіні мен колеміне тэуелсіз капитал салымы. Олар бірінші кезектегі «егілім» түрінде жүзеге асырылады және мультипликатор тиімділігі нэтижесінен үлттық табыстың осуіне әкеледі

Іскер-лік белсенділікті жэне жүмыспен қамтамасыз етуді жандандыру кәсіпкерлердің әр түрлі топтарының инвестиция жасауға бейімділігін арттырады. Бүл инвестицияларды үлттық табыстың серпініне тэуелді болғандықтан, туынды деп атау қабылданған.

Түтыну заттарына сұраныстың өсуі, жабдықтар мен машиналарға сұраныстың көп еселі көбеюіне әкелетін тізбекті реакцияны тудырады. Бүл заңдылық акселератор әсері ретінде белгіленеді (акселератор-жеделдетуші).

Экономикада түтыну заттарының өндірісін қалаулы деңгейге жеткізу үшін өндіріс қүралдарын дайындауға алдын ала шығындар жүмсалады. Тұтыну заттарына сұраныстың барлық өсуі әндіріс қүралдарының елеулі кеңеюіне әкеледі, оның нәтижесінде, оның кейбір бөлігі рынокта артық болып қалады. Акселераторды инвестиция мен түтыну сұранысының (дайын онім) өсуінің арасындағы қатынастар түрінде жэне ұлттық табыс түрінде көрсетуге болады:

 

/(Үі-1 -Үі-2),

- акселератор,

- инвестициялар;

- инвестиция жүзеге асырылған жыл.

Егер экономика жұмыспен толық камтылмаған жағдайда болса, онда жинақтауға ұмтылыс, рыноктағы тұтынуға бейімділікті азайтуға ықпал етеді. Тұтыну сұранысының қысқаруы өз кезегінде тауар өндірушілерге өз өнімдерін сатуға мүмкіндік бермейтінін білдіреді.Өндіріс кысқарыла бастайды. «Ұқыптылық парадоксы» осымен қорытындыланады.

ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИНВЕСТИЦИЯЛЫҚ САЯСАТ

ҚР үкіметінің инвестициялық саясатының мақсаты - экономиканы дамыту жэне қазіргі заманғы технологияны қолдану арқылы іс жүзіндегі өндірісті кеңейту мен жағарту, бар жұмыс орындарын сақтау және жаңа орындарды ашудағы, сондай-ақ, қоршаған ортаны қорғаудағы инвестицияны ынталандыру. Инвестицияны мемлекеттік қолдау инвестициялық салықтық пұрсаттықтар ұсынумен қорытындыланады. Оған мыналар жатады:

инвестициялық, салықтық пұрсаттықтар (бекітілген актив-тердегі инвестиция көлеміне байланысты аныкталатын мерзімге беріледі, бірақ бес жылдан жоғары емес);

осымшаларын импорттау кезінде беріледі);

мемлекеттің заттай гранты - бұл ҚР-ның меншігі болатын мүліктер инвестициялық жобаны жүзеге асыру үшін, ҚР-ның заңды тұлғаға жерді пайдалануға немесе меншігіне қайтарылымсыз беруі (жер телімдері, ғимарат, құрылыс, машиналар мен жабдықтар, транспорт құралдары жэне т.б.), ҚР-ның меншігі болатын мүліктер.

Қазақстан экономикасына тікелей шетел инвестициялык жо-басына 30 млрд. АҚШ доллары тартылган, бұл Қазақстан тұрақ-тылыққа кепілдік беретін жэне өзара пайдалы ынтымақтастықты қамтамасыз ететін сенімді эріптес болып табылатынын көрсетеді.

Жеке секторлардың ұсыныстары бойынша мақсаты қаржылық қолдау көрсету болып табылатын Қазақстанның инвестициялық қоры кұрылды, олар экономиканың шикізатта емес секторларына, кэсіпорындардың жарғылық капиталына қатысуымен немесе үлестік жолымен Қазақстанда, сондай-ақ шетелде ашылғандарға қолдау көрсетеді.

не жекешені ынталандыру бойынша шаралар кешенімен үйлесетін болады.

 

» МОДЕЛІНДЕГІ МАКРОЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕПЕ-ТЕҢДІК

 

) арқылы көрсетіледі.

Жиынтықты сұраныс - бұл кез келген мүмкін баға деңгейінде тұтынушылар сатып алуға дайын, ұлттық өндірістің нақты көлеміне тең, экономикалық агрегат. Сұраныс жиынтығының моделі сатып алынатын нақты ЖҰӨ-нің көлемі мен баға деңгейінің арасындағы тәуелділікті сипаттайтын кері ылдидың қисығы түрінде графикалық көрсетіледі (15.3.-сурет).

Р

Тұтыну серпініндегі (сатып алынатын) ЖҰӨ-ң бағалық жэне бағалық емес факторларға ықпал етеді. Бағалық факторлардың іс-әрекеті тауарға жиынтықты сұраныстың көлемінің өзгерістері бағалық факторлардың іс-әрекеті және қызметтері арқылы жүзеге асады жэне ол АД қисығы бойымен гра-фикте көрсетіледі. Бағалық емес факторлар жиынтықты сұраныстарда, АД қисығын солға жэне оңға қозғап, өзгерістер шақырады. Бөлек тауарларға сұранысты анықтайтын, бағалық емес факторлар (тұтынушылар табысы, олардың талғамы, тауар -ауыстырушыларына баға), өзінің ықпалын агрегативті деңгейде көрсетеді.

Жиынтықты ұсыныс - бұл әрбір мүмкін баға деңгейіндегі өндірістің қолма-қол нақты көлеміне тең экономикалық агрегат. Жиынтықты ұсыныстың моделі баға деңгейі мен ұлттық өндірістің көлемі арасындағы оң тәуелділігін бейнелейтін, қисығы көрсетілуі мүмкін (11.4.-сурет).

.4.-сурет. Жиынтыкты ұсыныстың кисыгы

-қа бөлек тауарлар рыногындағы ұсыныстарға өзгерістер шақыратын сол факторлар әсер етеді (өндіріс технологиясы, шығындар жэне т.б.).

қисығының қиылысуындағы нүктені көрсетеді (15.5.-сурет).

сұранысты экономика секторлары бойынша бөлуге сәйкес оның құрылымы анықталады:

Үй шаруашылығына жиынтықты сұраныс (немесе тұтыну (С)).

) тарапынан капиталдық құрал-жабдықтарға сұраныс.

)).

ртүрлілік.

+ Х = ЖҰӨ.

= ЖҰӨ).

 

Өз-өзін бақылау сұрақтары:

Экономикадағы тендестіру дегеніміз не?

Тендесу рыногын кандай түрлерге бөледі?

Макроэкономикалық теңдесудің классикалык моделінің қандай ерекшеліктері бар?

Вальрас моделінің мэні неде?

Д. Патинкин моделі Вальрас моделінен немен ерекшеленеді?

Кейнс теориясы бойынша табыс кандай кұрамды бөліктерге бө-лінеді?

Тұтыну дегеніміз не?

Әр елдегі тұтыну басымдылығын қандай факторлар анықтайды?

Тұтыну кызметі нені көрсетеді?

Тұтынуға шектелулі бейімділік дегеніміз не?

Жинақ салымдары дегеніміз не?

Жинақ салымының формуласы калай жазылады?

Жинақ салымына шектеулі бейімділік нені көрсетеді?

етеді?

Инвестициялар дегеніміз не?

 

 

 

12 тақырып. Экономикалық дамудың кезеңділігі.

 

. Экономикалық дамудың кезеңділігінің мәнін ашу.

 

Лекция сұрақтары:

Нарықтық экономиканың даму кезеңділігі. Кезеңдік тербелістердің себептері: сыртқы және ішкі.

Экономикалық кезең және оның әртұрлілігі.

Орта мерзімді кезеңдердің фазасы.

4. Аграрлық дағдарыстар. Құрылымдық дағдарыстар. Елдеріндшаруашылығын мемплекттің әлсіз қолдануы.

 

 

Нарықтық экономиканың даму кезеңділігі. Кезеңдік тербелістердің себептері: сыртқы және ішкі.

Нарық экономикасына қарама – қайшылықтар, дамудың тұрақсыздығы тән. Бірақ, бұл қайшылықтардың жиынтығы қаншама үлкен болғанмен, экономика қозғалысн былыққа, қайталамалы тоқырауға әкелмейді, яғни, өндірістің тез өсу кезеңі мен баяу өсу кезеңдерімен немесе өндірістің абсолюттік құлдырауымен кезекті ауысу қозғалысы арқылы кезеңдік қозғалыс тәрізді белгілі бір заңдылықта дамиды.

Кезеңдік тербелістердің себептерін түсіндіретін экстеральды және интеральды теорияны бөледі. Экстеральды теория ең бастысы сыртқы факторы бар экономикалық кезеңді түсіндіреді. Интеральдық теориялар сол экономикалық жүейеге тән, экономикалық кезеңде туындаған ішкі факторларды қарастырады.

Ішкі себептерге экономикалық оқиғалардың кезеңді қайталануын шақыратын және экономикалық жүйеден тыс жататын лбъективті және субъективті жағдайлар жатқызылуы мүмкін.

IV Бөлім. Ұлттық экономика деңгейіндегі ұдайы ондіріс

Бұлар:

соғыстар, революциялар және басқа да саяси сілкіністер;

алтынның, уранның, мунайдың және басқа да құнды ресурстардың ірі кен орнының ашылуы;

елдің көшуімен байланысты жаңа аумақты игеру, жер шары тұрғындарының санының өзгерістері;

қоғамдық өндіріс құрылымын тамырынан өзгертуге мүмкіндік беретін, технологиядағы қуатты дамулар, өнертабыстар және жаңартпалар.

 

Экономикалық кезеңді туындайтын ішкі себептер:

негізгі капиталдың қызмет ету мерзімі;

жұмыспен қамтамасыз етілу мен өндіріс көлеміне ықпал ететін өсуі мен қысқаруы, жеке тұтыну;

инвестициялау, яғни, өндірісті кеңейту үшін, оны модернизациялау үшін, жаңа жұмыс орнын құру үшін;

сұраныс пен тұтыну, өндіріске тікелей және жанама ықпал ететін мемлекеттің экономикалық саясаты;

 

   

Оның әлеуетті көлемі төңірегіндегі өндірістің нақты көлемінің тербелістері экономикалық тербелістер немесе экономикалық кезеңдер деп аталады. Кезеңдер сұраныс пен ұсыныстың сәйкес келмейтін әр түрлі нысанында пайда болатын рыноктық жағдаяттың кезеңдік құлдырауы мен котерілуін сипаттайды.

Кезеңнің негізгі сипаттамасын оның себептерімен, фазасымен, өту уақытымен, қайталаным көрсеткіштерімен, параметр серпінімен, экономикалық белсенділік көрсеткіштерінің кеңдігімен байланыстырады. Кезең ерекшеліктерінің ортасындағы ең бастысы ұлттық өнімнің (табыс) тербелістері түсінігіне жатады.

Түрлі тұрпаттағы тербелістер қанша болса, кезеңдер сонша болады. Күрделі қаржы салымдарының, жаңғыртпалардың, өнеркәсіптің және т.б. қарқын (толқын) кезеңдері болады. Сонымен бірге, экономиканың ең маңызды агрегаттарын қозғалысын көрсететін кезеңдер болады. Осы кезендер нысандары ішінде мыналарды бөліп алады.

ғасырлық – олар бір немесе бірнеше жүз жылдық үрдістерін жазады;

ұзын толқынды – бірнеше ондаған жылдарды қамтиды ( 50 жыл шамасы – жаңа технологияның пайда болуына байланысты, Кондратьев толқындары)

Қалыпты немесе орташа – 8 – 10 жылдық. Оған ақша айналымы аясында, анығы кредиттерде және негізгі капиталды жаңарту болып табылатын материалдық негіздердегі себеп болып табылатын Жугляр кезеңі жатады;

алтынның әлемдік қорының тербелістеріне байланысты; Китчин кезеңі немесе шағын кезеңі – 2 – 3 жылдық;

маусымды – жарты жылдық;

қысқа мерзімді салалық жағдаятты тербелістер (қордың, тұрғын үйлердің, пайыздың, сатудың және т.б.) бір екі күннен бір айға және жылға дейін.

 

12.3. Орта мерзімді кезеңдердің фазасы

Орта мерзімді кезеңдерді сол сияқты өнеркәсіпті кезеңдер деп атайды. Өнеркәсіптік кезеңнің материалдық негіздері негізгі капиталдың жаңаруы болып табылады. Басты себеп – тауарларды қайта өндіру. Мұндай кезендердің ұзақтығы негізгі капиталдың ескертуімен байланысты.

Өнеркәсіптік кезеңнің фазалары:

Дағдарыс: таурларды қайта өндіру, өндіріс көлемінің тез қысқаруы, өндіруші күштердің жекелей бұзылуы, кәсіпорынның жаппай банкрот болуы, негізгі капиталдың құнсыздануы, жұмыссыздықтың орасан зор өсуі, еңбекақының құлдырауы, кредиттің тез азаюы, жинақтарды жаппай қайта алу, банктердің күйреуі, пайыздың ең жоғары деңгейі;

Депрессия немесе тоқырау: ондіріс құлдырауының тоқтауы, яғни, тоқырау жағдайы, тауар қоры өспейді, баға құлдырауының тоқтауы, жаппай жұмыссыздық, төмен еңбекақы, несие пайызының төмен деңгейі

Жандану: дағдарыс алдындағы өндіріс деңгейіне бірте – бірте қол жеткізу, негізгі капиталды жаппай жаңаландыру, бағаның аз көтнрілуі, жұмыссыздықтың кейбір мөлшерінің кеңеюі.

Көтерілу: дағдарыс алдындағы өндіріс деңгейіне қарағанда оның көтерілуі, бағаның елеулі өсуі, жұмыссыздық мөлшерінің қысқаруы, кредит мөлшерінің кеңеюі.

 

Аграрлық дағдарыстар. Құрылымдық дағдарыстар. Елдерінде ауыл шаруашылығын мемплекттің әлсіз қолдануы

 

Ауыл шаруашылығын дамытудың ауыл шаруашылығы өндірісінің табиғи немесе техникалық ерекшеліктерімен ғана емес, олардың аз монополиялануымен, өндірістің шоғырлануының өте төмен деңгейімен қорытындалынатын қоғамдық жағдайымен де шартталған. Аграрлық дағдарыстың басты ерекшеліктері:

аграрлық дағдарыстар рентамен байланысты және өнеркәсіптен ауыл шаруашылығының дәстүрлі қалуымен байланысты (бұл қалу экономикалық даму деңгейінің жоғары деңгейіне жеткен барлық елдер үшін сипатты емес);

аграрлық дағдарыстарережедегідей, , қайта өндірудің жалпы дағдарысының уақытымен сәйкес келмейтін, айтарлықтай ұзаққа созылады және экономикалық кезеңнің жалпы басқа да фазасында жалғасады;

аграрлық дағдарыстардың өзінің кезеңдігі болмайды, яғни, аграрлық дағдарыстыбасқадан бөліп тұратын мерзімдер азды – көпті анықталған болып табылмайды, олар ауыл шаруашылығында өзінің кезеңдігін

құрмайды, яғни, оның аграрлық кезеңді, қандай да бір фазаны аса бір ерекше қайталамайды.

 

Бұл келесі себептермен байланысты:

табиғаттық климаттық жағдай, мысалы, көп жылдық қуаңшылық;

мыңдаған гектаржерді ұзақ мерзімге істен шығаратын, соғыстар, өрттер;

ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік тауарларға «баға қайшылығы»;

өнеркәсіптен айырмашылығы ауыл шаруашылығындағы енбек өнімділігінің төмен деңгейі;

бұрынғы одақ елдерінде ауыл шаруашылығын мемлекеттің әлсіз қолдауы.

МЕМЛЕКЕТТІК КЕЗЕҢГЕ ҚАРСЫ РЕТТЕУ

 

Дағдарысқа қарсы және кезеңдерге қарсы мемлекет саясаты экономикалық кезеңдер мен жағдаяттарды тұрақтандыру сұраныс пен ұсыныстың жиынтықтарын реттеу жолымен жұмсатуға бағытталған.

Кезеңдерді реттеудің барлық тұжырымдамасы екі бағытқа тіреледі: неокейнсиандыққа және неоконсервативтікке (классикалық мектеп негізінде) (16.1-кесте).

 

Белгілері

Неокейнсиандық

Бағдар

Сұранысқа

Мақсаттар

Тұтастай шаруашылықты фирма қызметтерін реттеу (макроэкономика)

Реттеудің басымдылығы

Салықтық-бюджеттік саясат

Кредиттік-ақшалық саясат

Кредиттік-бюджеттік саясат

Шектеу

 

 

 

Тұтастай алғанда осындай айырмашылықтың болуына қарамастан, кезеңдік ауытқуларды реттеуге бағытталған, мемлекеттің жүргізетін бағытын жалпы түсінушілік бар.

Құлдырау фазасында мемлекеттің барлық шаралары іскерлік белсенділікті ынталандыруға бағытталуы тиісті. Салықтық-бюджеттік саясат төңірегінде – мөлшерлеменің төмендеуі, жаңа инвестицияға салықтық жеңілдік беру, тездетілген өтелім саясатын жүргізу қажет. Кредиттік-қаржылық саясат кредиттік экспансия (өтемдік) жүргізуді қарастырады. Оның мақсаты – елде қосымша кредиттер арқылы экономика өмірін жандандыру. «Арзан ақша» саясаты жүргізіледі. Берілетін несиелерге пайыздық мөлшерлемелер төмендейді, капиталдық салымдардың көбеюіне әкелетін, банктердің кредиттік ресурстары көбейеді, іскерлік белсенділік күшейеді, жұмыссыздық төмендейді.

Мемлекет экономикалық жағдаятының көтерілуі кезеңінде экономиканың «қызып» кетуін болдырмау үшін және шаруашылық өмірінде осығын байланысты болатын ауыр жағдайларды болдырмау үшін, салықтық-бюджеттік және кредиттік-қаржылық саясатының осыған қарама-қарсы шараларын қосатын, тізгіндеу саясатын жүргізеді. Салықтық-бюджеттік саясат салық мөлшерлемесін көтерумен, мемлекеттік шығындардың қысқаруымен, өтелім саясатын өткізу төңірегіндегі шектеу саясатымен сипатталады. Кредиттік-қаржылық саясатында кредиттік шектеу элементтері басым бола бастайды, яғни, несиелер бойынша пайыздық мөлшерлеменің көтерілуін, банктің кредиттік ресурстарының қысқаруын білдіретін, «қымбат қаржы» саясаты жүргізіледі.

 

Өз-өзін бақылау сұрақтары:

Нарық экономикасындағы кезеңдер қозғалысы нені білдіреді?

Экстеральдық теориясының кезеңдік ауытқулары қандай факторлармен түсіндіріледі?

Интеральдық теорияның экономикалық кезеңдері қалай қарастырылады?

Экономикалық кезеңнің сыртқы себептерін атаңыздар.

Экономикалық кезеңнің ішкі себептерін атаңыздар.

Экономикалық кезеңдер дегеніміз не?

Экономикалық әдебиетте кезеңдердің қандай түрлері бөлініп көрсетіледі?

Кондратьевтің «ұзын толқынының» себептері неде?

Китчиннің шағын кезеңі немен байланысты?

Жугляр кезеңі қандай мезгілді қамтиды?

Өнеркәсіптік кезеңнің материалдық негіздері не болып табылады?

Өнеркәсіп кезеңі қандай фазадан өтеді?

Экономикада дағдарыс фазасы кезінде қандай оқиғалар болды?

 

 

   

13-тақырып. Жұмыссыздық және инфляция – экономикалық тұрақсыздықтың көрінісі ретінде.

 

Жұмыссыздық және инфляция – экономикалық тұрақсыздықтың көрінісі ретіндегі мәнін ашу.

 

Лекция сұрақтары:

1. Жұмыспен қамтамасыз етілу және жұмыссыздық. Қазіргі экономикадағы жұмыссыздықтың негізгі нысандары.

2. Жұмыссыздықтың ЖҰӨ көлеміне ықпалы. Оукен заңы.

3. Қазақстан Республикасындағы жұмыссыздықтың себептері мен арнаулы нысандары

4. . Инфляция, оның себептері және қазіргі замандағы әртүрлілігі.

 

   

13.1. Жұмыспен қамтамасыз етілу және жұмыссыздық. Қазіргі экономикадағы жұмыссыздықтың негізгі нысандары

   Тұрғындар дегенде қоғамның басты құрамы – адамдар өмірінің жиынтығындағы ұдайы өндірістегі қайталанбалы үдерісте табиғи тарихи қалыптасуы түсініледі.

   Тұрғындар құрамында оның еңбекке қабілетті бөлігі ерекшеленеді – еңбек қызметіне психологиялық және физиологиялық ерешеліктері бойынша жарамды жанның жұмысқа қабілетті жасындағы жиынтығы. Жұмысқа қабілетті тұрғындардың негізінде еңбек ресурстары қалыптасады (жұмыс күшітері) – қоғамдық өндіріске кіруге дайын немесе кіріскен бөлігі. Еңбек ресурстарының құрамында табыс әкелетін қызметтегі және еңбекақы төлейтін жұмыс іздеудегі жұмыссыздар – экономикалық белсенді тұрғындар бөлініп шығады.

   Экономикалық белсенді тұрғындар халық шаруашылығында жұмыс істейтіндер және оларды еңбекке қосымша салалар бойынша бөлумен сипатталады.

   Жұмыссыздық – қоғамдық өндірісте жұмыс істегісі келетін еңбек етуге жарамды тұрғындардың жұмыспен қамтамасыз етілмеуі. Қазақстан Республикасының жұмыспен қамтамасыз ету туралы Заңына сәйкес өздеріне байланысты емес себептермен табысы жоқ (еңбек табысы) және жұмыс істеуге дайын, қабілетті, бірақ аталған орган оған сай келетіе жұмысты ұсынбаса, жұмысы жоқ адам сипатында мемлекеттік жұмыспен қамтамасыз ету органында тіркелген азаматтар жұмыссыз деп танылады.

   Жұмыссыздықтың түрлері:

Жұмыссыздықтың кезеңдігі, жұмысқа үміткерлердің саны бар жұмыс орнынан көп болған жағдайда және өндірістің тоқырау жағдайында орын алады.

Уақытша жұмыссыздық аймақтық, кәсіптік және жасына байланысты орын ауыстыруы (жаңа тұраққа көшуі, жаңа мамандық алуы, оқуы, балаға қарауына баланысты және т.б.).

Құрылымдық жұмыссыздық жұмыс күшіне сұраныстың құрылымдық өзгерістеріне әкелетін өндірістегі технологиялық өзгерістерге байланысты. Жаңа құрылымдағы жұмыс орны бұрынғы қалыптасқан жұмыс күшіне сәйкес келмейді, сондықтан, өндірістен белгілі бір жұмыс күшін қысқартуға алып келеді.

Нарықтық экономикадағы елде құрылымдық және уақытша жұмыссыздық болғанда ғана, жұмыспен толық қамтамасыз ету мүмкін. Жұмыссыздықтың бұл табиғи деңгейі 5-7 пайызды құрайды. Ал, кезеңдік жұмыссыздықтың пайда болуы кезінде толық жұмыспен қамтамасыз етілу бұзылады.

Жұмыссыздықтың көрсеткіштері:

Жұмыссыздық деңгейі – жұмыссыздар санының пайызда көрсетілген жұмыс күшінің санына қатынасы.

Жұмыссыздықтың ұзаққа созылуы.

 

3.2. Жұмыссыздықтың ЖҰӨ көлеміне ықпалы. Оукен заңы.

   Оукен заңы экономикалық белсенділік пен жұмыссыздықтың арасындағы сандық өзара байланысты сипаттайды. Осы заңға сәйкес, ЖҰӨ-нің әр жылғы өсу деңгейі жобамен 2,7 пайызға тұрақты деңгейдегі жұмыссыздықтың үлесін 1 пайызға азайтады. Осыған сәйкесті жағдайда: ЖҰӨ-нің өсу қарқынының 2 пайызға ір қосымша қысқаруы жұмыссыздық мөлшерінің 1 пайызға өсуіне алып келеді.

Жұмыссыздықтың әлеуметтік-экономикалық нәтижесі:

Жұмыссыздық экономикалық шығынға әкеледі, ЖҰӨ-нің деңгейін төмендетеді.

Жұмыссыздық адамдар үшін табысты жоғалтуға, өмір сүру деңгейін төмендетуге , қылмыстың көбеюіне, өлімнің өсуіне әкеледі.

Жұмыссыздықтың ұзаққа созылуынан жұмыскерлердің мамандығы жоғалады.

Еңбек рыногын мемлекеттік реттеудің негізгі төрт бағытын бөліп алуға болады:

жұмыспен қамтамасыз етуді ынталандыру мен мемлекеттік секторда жұмыс орындары санының көбеюі;

жұмыс күштерін дайындау және қайта әзірлеу;

жұмыс күшін жалдауға көмектесу;

жұмыссыздықты әлеуметтік сақтандыру.

Еңбек рыногының негзгі элементтері – еңбек биржасы болып табылады.

Еңбек биржасы – жұмысшылар мен кәсіпкерлердің арасында жұмыс күшін сату-сатып алу мәмілесін жасау кезіндегі делдалдықты жүзеге асыратын, сонымен бірге жұмыссыздықты тңркейтін мекеме.

13.3. Қазақстан Республикасындағы жұмыссыздықтың себептері мен арнаулы нысандары

ҚР Үкіметімен бірнеше жыл бойы жүргізілген қатаң монетарлықсаясат табиғи нәтижеге – жұмыссыздықтың өсуі есебінен инфляцияны ауыздықтауға әкелді. ҚР-дағы жұмыссыздық жоғарыда айтылған барлық нысандарға көрінді:

кезеңдік жұмыссыздық елдегі экономикалық дағдарыстың нәтижесі ретінде болады;

уақытша жұмыссыздық жақсы өмірді іздеген елдің басқа елдерге жаппай көшуінің нәтижесінде болады;

құрылымды жұмыссыздық сыртқы әлемнен экономиканың көп жыл жабық болуының және нарықтық қатынастарға қазіргі жағдайда көшу қажеттігінің нәтижесінде болады.

Осы нысандармен қатар жұмыссыздықтың негізгі пайызын көрінбейтін жұмыссыздар құрайды. Ол біріншіден, көп кәсіпорындар толық емес жұмыс күні тәртібінде жұмыс істеп және өндіріс көлемін қысқарта отырып, жұмыскерлерін төлемсіз демалысқа жіберуге мәжбүр, екіншіден, адамдар олардың ұйымдастыру жұмыстары жетілмегендіктен, еңбек биржасынан гөрі өздері жұмыс тауып алуды жөн көреді.

ҚР еңбек рыногындағы келесі проблемаларды бөліп қарастыруға болады:

еліміздің әр түрлі аймақтарындағы жұмыспен қамтамысыз ету деңгейінің біркелкі еместігі өседі;

жұмыссыздықтың мерзімінің өсуінің ұзақтығы;

жұмыспен қамтылудың әлеуметтік құрылымы өзгереді;

екінші жұмыспен қамтылу өседі;

материалдық өндіріс пен ғылым салаларында жұмыс істейтіндердің саны азайып, өндірістік емес салаларда көбейеді;

жұмыссыздықтың қатары әйелдер мен жастардың құрамында көбейеді.

 

13.4. Инфляция, оның себептері және қазіргі замандағы әртүрлілігі

   Инфляция – ақшаның құнсыздануына және нақты тұтынумен салыстырғандағы айналымдағы ақша көлемінің артықтығына соқтыратын, экономикалық саясаттың жетімсіздігі мен қоғамдық ұдайы өндіріс үдерісіндегі үйлесімсіздікпен келетін ақша айналымы заңының бұзылуы.

   Инфляцияның себептері әр түрлі. Оған кіретіндері:

жабу үшін қағаз ақшалар шығарылатын мемлекет бюджетінің тапшылығы;

мемлекеттің өндірістік емес шығындарының жоғары деңгейі;

тауарлық тапшылық;

өздерінің тауарлары мен қызметтеріне негізсіз баға көтеруіне мүмкіндік беретін кейбір тауар өндірушілердің монополистік жағдайы;

өндірістің тоқырауы және т.б.

 

   Сұраныс инфляциясы мен шығын инфляциясының тұжырымдамасы инфляцияның әр түрлі себептерін қарастырады.

   Сұраныстың инфляциясы жиынтықты сұраныстың өзгерістерімен келеді. Ол шығарылатын өнімнің өсу қарқынынан сұраныстың әр жылғы өсу қарқыны асып түскен жағдайда пайда болады.

   Ұсыныс инфляциясы өндіріс шығынының (еңбекақы, шикізат, материалдар және т.б.) көбеюі нәтижесінде пайда болған бағаның өсуіне тәуелді.

   Бағаның орташа жылдық қарқынының өсуіне байланысты бөлінеді:

бірқалыпты немесе жылжымалы инфляцияға – әдетте, жылына 10 пайыздан көп емес;

өршімелі инфляцияға – жылына 200 пайызға дейін;

гиперинфляцияға – жылына 200 пайыздан жоғары.

   Нысандары бойынша инфляцияның пайда болуын ашық және жабық (немесе басылған) деп бөледі. Ашық инфляция бағаның жалпы деңгейінің өсуінде анық көрінеді. Жабық инфляция берік мемлекеттік баға тұрақты және «ресми» өспейтін орталықтандырылған экономикаға тән.

   Болжанылатын инфляцияны болжанбаған инфляциядан ажырата білу қажет. Болжанылатын инфляция елдің үкіметімен «жоспарланады», сондықтан оны белгілі бір кезеңде болжауға болады. Болжанылмаған инфляция бағаның кенеттен секірісімен сипатталады, ол ақша айналымында және салық салу жүйесінде кері әсер етеді.

   Түрлі тауар топтары бойынша бағаның өсуіне байланысты балансталған және балансталмаған инфляцияны айырады. Балансталған инфляция кезінде әр түрлі тауардың бағасының бірі екіншісіне қатынасы бойынша тұрақты үйлесіммен айырбасталады. Балансталмаған инфляция әр түрлі тауарларға әр түрлі өсу қарқынын көрсетеді.

Өз-өзін бақылау сұрақтары:

Еңбек ресурстары еңбекке қабілетті тұрғындардың қандай бөлігін қамтиды?

Жұмыссыздық дегеніміз не?

Жұмыссыздықтың түрлерін атаңыз.

Экономиканың құлдарауымен жұмыссыздықтың қандай түрі байланысты?

Жұмыспен қамту кезінде жұмыссыздықтың қандай түрі болуы мүмкін?

Жұмыссыздықтың табиғи деңгейі дегеніміз не?

Оукен заңы мәні неде?

Жұмыссыздықтың әлеуметтік-экономикалық салдары қандай?

Еңбек биржасы дегеніміз не?

Қазақстандағы жұмыссыздықтың себептері неде?

Соңғы кезде Қазақстанда еңбек рыногыда қандай проблемалар байқалды?

Инфляция дегеніміз не?

Инфляцияның себептері неде?

Сұраныс инфляцияның шығу себептері?

Ұсыныс инфляциясы нені білдіреді?

Бағаның орташа жылдық өсу қарқынына тәуелді инфляцияның қандай түрлерін бөледі?

 

 

МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУ: МӘНІ, МАҚСАТЫ, ҚҰРАЛДАРЫ.

 

Нарық экономикасын мемлекеттік реттеудің мәнін ашу.

Лекция сұрақтары:

1. Нарық экономикасын мемлекеттік реттеу.

2. Қаржылық-кредиттік жүйе.

3. Мемлекеттің қаржылық жүйесі.

 

14.1. Нарық экономикасын мемлекеттік реттеу

   Қазіргі заманғы нарық экономикасының жағдайында бірнеше қызметті алып жүретін мемлекетсіз іс жүргізу мүмкін емес. Рыноктың өзінің атаулы сипатына қарамастан, қоғам алдында тұрған міндеттерді шешуге қабілетті, жақсы қалыптасқан тетіктері бар. Бұл бірақ, мемлекет атқаруға тиісті рөлді теріске шығармайды. Нарық экономикасын мемлекеттік реттеудің қажеттілігі бірде-бір кәсіпкер шешуге қабілетті емес, сондай проблемалардың пайда болуымен байланысты: қорщаған ортаның ластануы, жаппай жұмыссыздық, инфляция, кезеңдік толқулар және т.б.

   Мемлекеттік реттеудің мақсаты, мемлекеттің барлық экономикалық саясаты тәрізді, үш деңгейге бөлінеді. Жоғары мақсаты: ьарлық қоғамның ең жоғары игі жағдайына жету. Екінші деңгей – негізгі мақсаттар тобы: қоғамның еркін дамуы және құқықтық тәртіп. Үшінші деңгей – қолданбалы мақсаттар: экономикалық өсу, жұмыспен толық қамтылу, бағаның тұрақты деңгейі, ұлттық валютаның тұрақтылығы және сыртқы экономикалық тепе-теңдік.

   Мемлекеттің экономикадағы рөлі оның қызметінде нақтыланады. Бұл қызметтер айтарлықтай көпжақты, оның ішінде ең маңыздысы мыналар:

Экономиканың құқықтық негіздерін дайындау және бекіту, яғни, мемлекет парламент пен үкіметтік құрылымдар негізінде кәсіпорындар мен рыноктағы тұрғындар арасындағы «ойын ережесін» анықтайды.

Макроэкономикалық дамудың басымдылығын анықтау, яғни, мемлекет бүгінгі күні ел үшін не маңызды, ол қанша ресурстарды қажет ететінін, қайтарымы қаншалықты тез болатынын, қабылданған щещімдердің әлеуметтік, экологиялық, микрошаруашылықтық нәтижелері қандай болатынын анықтайды.

Әлеуметтік құндылықтарды орындау, негізгі өтетін жері үдерісті салық салу болып табылатын жеке табыстарға салық салу, табыстарды қайта бөлу және трансферттік төлем жүйесін жүзеге асыру.

Қоғамдық игіліктерді өндіру, өйткені, рынок кейбір жағдайда қорғаныс мақсатындағы тауарларды өндіруді қамтамасыз етуге қабілетсіз болған кейбір жағдайда, құқық қорғау органдарын, жол құрылысын және т.б. дамыту.

Сыртқы әсерлерге өтемақы. Сыртқы әсерлер (экстерналдық) деп игілікті өндіру мен пайдалануға байланысты, ол осы рыноктық мәміленің қатысушысы емес, адамның үлесіне тиген пайда мен шығындар аталады.

Трансакциялық шығындарды азайту. Трансакциялық шығындар – бұлар өндіріспен емес, оған ілеспелі шығындармен байланысты (баға туралы ақпараттарды іздеуге, әріптесті таңдаудағы, шартқа отырудағы, меншіін қорғаудағы және т.б. шығындар).

Экономикалық қызметті реттеу: экономикалық өсуді ынталандыру қызметі мен тұрақтандыру қызметі.

Батыстың «Экономикс» оқулығында бұл барлық қызметтер үш жаһандық қызметтерге түйіндестірілген – тиімділік (мемлекет өндірістің тиімді қызмет етуіне жағдай жасауы тиісті); әділдік (салық арқылы табыстарды қайта бөлу, қарт, еңбекке жарамсыз адамдарды қолдау және т.б., еңбек рыногын реттеу, жұмыссыздарды материалдық қамтамасыз ету, ең төмен еңбекақының деңгейін ьелгілеу); тұрақтылық ( тұрақтылықты қолдау, экономикалық жағдаяттың ауытқуын жұмсарту).

Мемлекеттік реттеудің құралдары:

Құқықтық реттеушілер.

Әкімшілік реттеушілер.

Экономикалық реттеушілер (тура және жанама).

Институциялық реттеушілер.

Институционалдандырудың пайда болуы мыналар болып табылады:

мемлекет өкіметінің атқарушы құрылымының қалыптасуы;

мемлекеттік меншік объектілерін құру және сақтау;

экономикалық бағдарламалар мен экономикалық болжауды әзірлеу;

экономика бойынша зерттеу орталықтарын, экономика ақпараттары институтын, өнеркәсіптік-сауда палатасын, әр түрлі экономикалық кеңес пен одақтарды қолдау;

Кеңесшілердің, консультанттардың, экономика проблемелары бойынша сарапшылар кеңесі институтының қызметін қамтамасыз ету;

кәсіпкерлер мен кәсіптік одақтарды құқықтық және ақпарттық қолдау, өзара іс-қимылдың ұтымды нысаны;

экономикалық бірігуге қатысу, экономика мәселелері бойынша халықаралық кездесулерді ұйымдастыру.

Мемлекеттік реттеудің әдістері тікелей және жанама болып бөлінеді. Тікелейге - әкімшілік-құқықтық реттеу (экономиканың құқықтық негіздерін құру, монополияға қарсы саясат), қоғам өмірінің маңызды аясын басқару (қорғаныс, энергетика, пайдалы қазбалар, ұлттық музей, парк, жолдар және т.б.), мемлекеттік бағдарламалар, мемлекеттік инвестициялар және мемлекеттік тапсырулар. Жанамаға – қаржылық саясат, кредиттік-қаржылық саясат, инвестициялық саясат, әлеуметтік саясат, сыртқы экономикалық саясат жатады.

Экономиканы мемлекеттік реттеу моделі нысанында мынаны келтіруге болады:

Экономикалық тиімді мемлекет (америкалық тәжірибе). Американдық мемлекеттің тиімділігі ұлттық экономиканың қауіпсіздігін қамтамасыз етуде көрінеді. Мемлекеттің экономикалық рөлі ұлттық экономика қызметінің сыртқы және ішкі жағдайларын қамтамасыз етуге қатысу деңгейінде байқалады. Сонымен бірге, шаруашылық заңы шеңберінде кәсіпкерліктің кез келген түрінің тиімді қызмет етуі үшін елде мүмкіндік сақталған жағдайда ғана мемлекет экономикалық тиімді деп саналады. Мемлекет «ойын ережесінің» кепілі болып көрінеді, рынок пен бәсекелестіктің кепілдемесі болады және бұл жағында ол рыноктык қағида тәртібіне кірігеді.

Француздық индикативтік жоспарлау. Францияда индикативтік жоспарлар макрореттеу құралының ішіндегі бірден-бір сипатты нысаны ретінде өзінің тиімділігін дәлелдеді. Индикативтік жоспарлау жүйесі халық шаруашылығындағы мемлекеттік меншіктің жоғары үлесіне сүйенеді. Жоспарлау «төменнен» бекітіледі және кеңесу мен келісуге негізделеді, өйткені, ол әр түрлі «топтар мүдделері» өкілдерінің тең құқықтағы қатынасуын қосады: мемлекеттік қызметкерлерді, кәсіпкерлерді, кәсіподақтарды, тұтынушылар одағын және т.б. Көп сатылы итерация нәтижесінде туындайтын жоспар мен барлық қатысушылар оның өткізілуіне мүдделі бәтуаластықта өте сирек «жоспарлаудың демократиялық жүйесі» жүзеге асады.

Швед моделі ұлттық табыстың елеулі бөлігінен аз қамтамасыз етілген тұрғындарды қамтамасыз ету пайдасына қайта бөлу арқылы елеулі мүліктік теңсіздікті жұмсартуға бағытталған күшті әлеуметтік саясатпен ерекшеленеді. Мемлекеттің рөлі меншіктің шағын үлесіне ие бола отырып, оның ЖҰӨ-нің елеулі бөлігін әлеуметтік қажеттіктерге жұмсауымен болуы анықталады. Мұндай модельдің қызмет етуі салық салудың тек жоғары мөлшері жағдайында ғана болуы мүмкін.

Өтпелі экономикада мемлекеттік реттеу мынаған бағытталуы керек:

макроэкономикалық тұрақтандыру;

меншікті мемлекет қарамағынан алу және жекешелендіру;

рыноктық инфрақұрылымды қалыптастыру;

экономика құрылымын қайта құру;

экономиканы монополиядан айыру және бәсекелестікті қолдау;

тұрғындарды экономикалық қорғаудың мекен-жайлық жүйесіне көшу;

сыртқы экономикалық қызметті ырықтандыру.

Бұл міндеттерді шешу рыноктық қатынастардың қалыптасуына көмектесетін, оны тікелей және жанама реттеуге көмек беретін, жаңа заңдық-нормативтік актілерді дайындау мен жүргізуге негізделген.

Қазақстанда XX ғ. 90-жылдары басында нарықтық экономикаға өту экономиканы елеулі ырықтандыру мен мемлекеттің оған араласуымен сипатталды. Экономикалық дағдарыстың тереңдеуі экономиканы мемлекеттік реттеуді күшейтудің қажеттігін тудырды.

Қазіргі заманғы Қазақстан жағдайында экономиканы басқарудағы мемлекет рөлінің белсенділігін арттыру маңызды мәнге ие болды. Мемлекеттің басымды мақсаты елдің дамуының «Қазақстан - 2030» стратегиялық бағдарламасында көрсетілген:

Ұлттық қауіпсіздік.

Ішкі саяси тұрақтылық және қоғамның нығаюы.

Экономикадағы жоғары деңгейдегі шетел инвестициясы мен ішкі жинақтар салымының ашық рынокқа негізделген экономикалық өсу.

Өмірдің, денсаулықтың, білім берудің, экологиялық орта жағдайларының жақсаруы.

Энергетикалық ресурстарды тиімді пайдалану.

Инфрақұрылымды, әсіресе, транспорт пен байланысты дамыту.

Кәсіби мемлекетті құру.

14.2. Қаржылық-кредиттік жүйе

Қаржылық жүйе - әр елде ақша айналымын ұйымдастыру нысаны. Қаржы жүйесінің маңызды құрамдарына мыналар кіреді:

Тауар мен қызметтер бағасы көрсетілетін ұлттық ақша бірлігі.

Қолма-қол айналымдағы заңды төлем құралы болып табылатын айырбасталымды тиын, қағаз ақша және кредиттік жүйе.

Ақша шығару жүйесі (эмиссия), яғни, айналымға ақша шығарудың заңмен бекітілген тәртібі.

Ақша айналымын реттеуші мәселелерді бақылайтын мемлекеттік органдар.

Ақша айналымы жүйесін екі негізгі түрге бөледі:

Барлық ақша қызметін атқаратын, толық құнды алтын және күміс тиындар айналымда жүргенде, металл ақшалардың айналу жүйесі, ал кредиттік ақшалар металл ақшаларға еркін айырбасталады.

Алтынға айырбасталмайтын кредиттік және қағаз ақшаның айналымдық жүйесі, ал сол өзі алтын айналымнан шығарылған.

Металл ақшалардың айналымдық жүйесі биметаллизм және монометаллизмге бөлінеді. Биметаллизм ақша сипатында пайдалануға екі металлды - алтын мен күмісті пайдаланады. Монометаллизм кезінде ақша материалы сипатында бір металл тек алтын ғана пайдаланылады.

Монометаллизмнің үш түрі белгілі:

Алтын тиынның айналымымен және қағаз, кредиттік ақшаның алтынға еркін айырбасталуымен сипатталатын, алтын тиынды стандарт.

Алтын құймалы стандарт, алтынға белгілердің алтын құйылымының тек стандарттық бағасына сәйкес келетін сомаға ұсынылуы бойынша айырбасталу мүмкіндігін қарастырады.

Алтын девиздік стандарт, ақша банкноттарының шетел валютасына (девиздер), алтынға ұсатылуға рұқсат берілуі.

1929-33 жж. әлемдік экономикалық дағдарыс монометаллизм дәуіріне шек қойды. Енді ұсталмайтын кредиттік ақша жүйесі қалыптаса бастады. Оның ерекше белгілері:

- кредиттік ақшалардың басымдық жағдайы;

- алтынның монотарланбауы, яғни, оның айналымнан алынуы;

- банкнотты алтынға айырбастаудан бас тарту және олардың алтындық құрамының күшін жою.

- мемлекет пен жеке кәсіпкерлікті кредиттеу мақсатындағы ақша

шығаруды күшейту;

қолма-қолсыз айналымды елеулі кеңейту;

ақша айналымын мемлекеттік реттеу.

Ақша айналымын нығайту және тәртіпке келтіру мақсатында ақша жүйесін қайта құру - ақша реформасы деп аталады. Оның мақсатына байланысты ақша реформасы бірнеше түрге бөлінеді:

а) жаңа ақша жүйесінің құрылуы;

ә) ақша жүйесінің кейбір бөліктерінің қайта құрылуы: ақша шығару

тәртібі, ақша бірлігінің аттары;

б) ақша айналымының тұрақтануы.

Тұрақтандыру әдістері:

Ақшаны нөлдендіру – мемлекеттің құнсызданған қағаз ақшаны жарамсыз деп хабарлауы.

Деноминация – елдің ақша бірлігін ірілендіру және ескі ақша белгілерін белгіленген қатынастары бойынша жаңаға айырбастау.

Девальвация – шетел валютасының қатынастары немесе халықаралық шоттық ақша бірлігі бойынша ұлттық валюта бағамының төмендеуі.

Ревальвация – шетел валютасына қарағанда, ұлттық валюта бағамының көтерілуі.

Ақша көлемі – бұл жеке адам, бірлестік, ұйымдар және мемлекет қарамағындағы халық шаруашылығындағы тауар мен қызметтің айналымын қамтамасыз ететін қолма-қол және қолма-қолсыз сатып алу және төлем құралының жиынтығы. Ақша көлемінің құрылымына шаруашылық айналымына нақты қызмет ететін қаржы құралына қатысты белсенді бөлігі және ақша жинағы, есеп айырысу құралы бола алатын шот қалдықтары тәрізді пассивтік бөлігі кіреді.

Ақша ұсынысы деп айналымдағы ақша көлемі түсініледі, яғни, осы кездегі елде айналымдағы төлем құралының жиынтығы.

Ақша ұсынысының сипаттамасы үшін ақша агрегаттары деп аталатын, әр түрлі қорытынды көрсеткіштері қолданылады:

М1 – бұл қолма-қол ақша және банктегі «талап етілгенге дейінгі» шоттарындағы ақша.

М2 – бұл М1 + коммерциялық банктегі мерзімді және жинақты шоттардағы ақша, мамандандырылған қаржылық институттағы депозиттер.

М3 – бұл М2 + ірі мерзімді салымдар;

L – бұл М3 + 18 айлық өтеу мерзімі бар бағалы қағаздар.

М1 агрегатын меншікті ақша деп атайды. Бұл – ақша көлемінің ең өтемпаз бөлігі. Барлық басқа агрегаттарды «жалған (квази) ақша» немесе «ақша сияқты» деп атайды.

Банк мультипликаторы немесе банкпен жаңа ақша шығару жолымен көбейген ақша көлемінің мөлшерін бағалауға мүмкіндік беретін ақша ұсынысының мультипликаторы. Оның формуласы:

М=(1/r) х 100

мұнда r – пайыздағы міндетті резервтік мөлшер, немесе

м = М/R

мұнда М – депозиттердің өсімі;

R – резервтердің өсімі.

Ақщаға сұраныс екі қызметтен шығады – айналым құралы және байлықты сақтау құралы болу. Бірінші жағдайда әңгіме сату-сатып алу (трансакциялық сұраныс) мәмілесін бекіту үшін ақшаға сұраныстың тууы туралы, екіншіде – басқа да қаржылық активтерді (басқасынан бұрын облигациялар мен акциялар) сатып алу құралы ретіндегі ақшаға сұраныс туралы.

Мәміле үшін ақшаға сұраныс қоғамның жалпы ақшалық табысымен анықталады және ЖҰӨ-нің атаулы құнына тікелей үйлесіммен өзгереді. Басқа да қаржылық активтерді сатып алу үшін ақшаға сұраныс пайыз немесе дивиденд нысанында табыс алуға тырысуымен анықталады және пайыздық мөлшерлеме деңгейінің қайтатын үйлесімділігімен өзгереді. Бұл тәуелділік ақша сұранысының қисығында көрінеді (Дм) (18.1.-сурет).

 

Пайыз

мөлшерлемесі,%

 

 

   Дм

Ақшаға сұраныс, млрд теңге

14.1.-сурет. Ақшаға сұраныстың қисығы

   Ақшаға жалпы сұраныстың қисығы тұрғындар мен фирмалар мәміле жасағысы келетін және пайыздық мөлшерлеменің әрбір мүмкін көлемі кезіндегі акциялар мен облигацияларды сатып алғысы келетін тұрғындар мен фирмалардың ақшасының жалпы санын білдіреді.

   Ақша сұранысының келесі тұжырымдамалары белгілі:

Ақшаға сұраныс және сандық теория.

Сандық теорияның қазіргі заманғы түсінігі ақша айналымының жылдамдығы мен табыстардың қозғалысының түсінігіне байланысты. Ақша саны мен баға деңгейінің арасындағы тәуелділік кембридждік теңдеумен жазылады:

М = кРУ,

мұнда М – ақша санының атаулы құны;

к – атаулы құн табысы мен қалаулы ақша қалдықтарының арасындағы үйлесімдік;

Р – абсолюттік баға деңгейі;

У – нақты табыс.

Егер, к мен У – бұл бекітілген, өзгермейтін көлем болса, атаулы құндағы ақша санының өзгерістері бағаның абсолюттік деңгейінің сондай өзгеретіні туралы қорытынды жасауға болады.

Айырбасты теңдеу немесе Фишердің теңдеуі мынадай түрде болады:

 

MV = PУ,

 

мұнда V – ақша айналымының жылдамдығы.

Теңдеудің екі бөлігін V-ге бөліп, мына формуланы аламыз:

М = РУ / V

Бұл теңдеуден, ақша сұранысының көлемі келесі факторларға байланысты екенін көруге болады:

бағаның абсолюттік деңгейі;

өндірістің нақты көлемінің деңгейі (оның өсуіне байланысты нақты табыс та өседі);

ақша айналымының жылдамдығы.

Кейнсиан моделіндегі ақшаға сұраныс.

Кейнсиан теориясындағы ақша сұранысы өтемпаздық артықшылығының теориясы деп аталады. Кейнс адамдардың байлығының бір бөлігін ақша нысанында сақтауға үш себеп ұйытқы болады деп есептейді:

ақшаны төлем құралы сипатында пайдалану үшін (ақша сақтаудың транзациялық уәжі);

2) алып сатарлық уәж – несие пайызының мөлшернің көтерілуін болжау кезеңіндегі облигация нысанындағы активтерді сақтауға шақыратын, капиталдан айрылу қаупінен туындаған ақшаны сақтау уәжі;

3) келешекте өз ресурстарының бір бөлігін қолма-қол нысанында пайдалану мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін (алдын-ала сақтану уәжі).

Ақшалы рынок – бұл ақша сұранысы мен оның ұсынысын пайыздық мөлшерлеме деңгейін, ақша «бағасын» анықтайтын, ақша ұсынысы мен сұранысын өзара іс-қимылын қамтамасыз ететін институт желілері.

Ақша рыногындағы теіңдік сұраныс пен ұсыныстың қисығының қиылысу нүктесінде орын алады.

Ақша ұсынысының қисығы атаулы құндағы пайыздық мөлшерлеменің өзгерістеріне тәуелсіз оның бекітілген деңгейін қолдауға ұмтылған ақша ұсынысын бақылаушы орталық банк жіберіп алғандағы тік сатылы нысанына ие (14.2.-сурет)

   Sм

   Дм

   

Ақшаның сұранысы мен ұсынысы, млрд теңге

 

14.2.-сурет. Ақша рыногындағы тепе-теңдік

 

Кредит – белгілі бір мерзімге пайыздық төлем түріндегі қайтарым жағдайындағы несиеге берілетін, қаржылық капиталдың қозғалысы.

Кредит түрлері:

Коммерциялық кредит – кәсіпорындармен, бірлестіктермен және басқа да шаруашылық субъектілерініңбір – біріне төлемін кейінге қалдыру жолымен тауарлық нысанда беріледі.

Банк кредиті – кредиттік-қаржылық мекемелерімен ( банктермен, қорлармен ассоцияциялармен) кез-келген шаруашылық жүргізуші субъектілерге ақшалай несие түрінде беріледі.

Тұтыну кредиті-жеке адамдарға белгілі бір мерзімге ұзақ пайдаланылатын тұтыну тауарларын сатып алуға беріледі.

Ипотекалық кредит-жылжымаитын мүлікті кепілдікке алып, ұзақ мерзімдік түрінде беріледі.

Мемлекеттік кредит-мемлекет қарыз беруші болатын, ал тұрғындар мен жеке бизнес-қаржы құралдарын кредитке алушы болатын кредиттік жүйені көрсетеді.

Халықаралық кредит-халықаралық экономикалық қатынастар аясындағы несиелік капиталдың қозғалыстарын көрсетеді.Кредит беруші және қарыз алушы банктер, жеке фирмалар,мемлекет,халықаралық және аймақтық ұйымдар болып табылады.

Кредиттік жүйе экономиканы дамуын реттеу мақсатында мемлекет белсенді пайдаланатын,валюталық-қаржылық мекемелердің кешенін көрсетеді.Қазіргі заманғы кредит жүйесінің негізгі тізбегі:

Орталық банк;

Коммерциялық банк;

қаржылық институттары:зейнеткерлік қорлар, сақтандыру компаниялары, инвестициялық банктер, несиелік жинақтық ассоцияциялар және т.б

Банк-кәсіпорындар, ұйымдар және тұрғындардың, төлемдерге делдалдық, қайтарымды несие беру, төлемдік пен мерзімдік, сондай-ақ, ақша шығару арқылы бос қаржы құралдарын жинақтау мен тарту бойынша операциялар жүргізетін кредиттік-қаржылық мекеме.Банктердің түрлерін 2 ге бөлуге болады:орталық банктер және коммерциялық банктер.

жүзеге асырады.Коммерциялық банктер-бұлар «барлы5ы үшін банк» Олар әр түрлі клиенттермен істес болады-шағын жинақ салымшыларынан бастап ірі фирмаға дейін және жан жақты, көп операциялы немесе мамандандырылған, аймақтық, немесе салалық болады.

Банк қызметінің түрлері:

Жинақ салымдарын қабылдау және сақтау.

Кредиттеу.

Есеп айырысуға қызмет ету – бұл тауар жеткізілімі, еңбекақы бойынша, салықтар, кәсіпкерлер, тұрғындар және мемелекет арасындағы баж салығы бойынша төлемдегі делдалдық.

Вексельдерді есепке алу (дисконтирование) – мұнда банктер вексельдерді өзінің пайдасына (кейінірек) есептік пайызын (дисконт) ұстап тұрып, жабу мерзімі болғанға дейін, арзанға сатып алуы, (төлем уақыты келгеннен кейінол оларды вексель берушілерге төлем төлеуге ұсынады.

Ақпараттық – кеңестік қызмет.

Саудалық-комиссиялық қызмет-алтынмен, бағалы қағаздар операциясымен, қарыздарды орналастырумен, валюта айырбасымен, лизингпен байланысты қызметтермен, факторингпен (факторлық операциялар, мысалы қарызды іздену құқығын қайта сату, қарыз алушыдан ақшаны өзі талап етуі) және т.б. сауда жүргізумен қамтылады.

Сенімділік операциялары (немесе трастылық) – бұл қандай да бір меншікті (жермен, бағалы қағаздармен және т.б.) сенімхат бойынша басқару.

Банктер пассивтік және активтік операцияларды жүзеге асырады. Пассивтік операциялардың көмегімен банк ресурстарды жинайды. Активтік операциялардың көмегімен оларды орналастырады.

Банк ресурстары өзінің және тартылған қаржылардың есебінен құралады. Өз қаржысына акционерлік және резервтік капитал, сондай-ақ бөлінбеген пайда кіреді. Банктің ресурстарының негізгі бөлігі жинақ (депозиттер) түрінде, сондай-ақ, ағымдағы және корреспонденттік шоттар түрінде тартылады.

(ағымдағы) – клиентпен банктің барлық операциясы есептелетін біртұтас шот. Ағымдағы шоттың негізгі операциясы – қарыздық. Талап етілімге дейінгі жинақ негізінен ағымдағы шоттарға арналған. Клиент бұл шотты ашып, банкке өзінің төлемдік операцияларын банкке техникалық жүзеге асыру үшін береді. Депозиттік шотынан клиент тек өз салымын ғана ала алады. Контокорренттік ағымдағы шот клиентке банк беретін кредитпен пайдалануға мүмкіндік береді.

Мерзімдік жинақтың ағымдағыдан айырмашылығы ол одан гөрі ұзақ мерзімге салынады және оған одан гөрі жоғары пайыз төленеді.

Жинақтық салық мерзімді жинақтан айырмашылығы оның қатаң шартталған мерзімі болмайды. Оның тағы бір ерекшелігі – салымның барлығы туралы куәлік – жинақ кітапшасы болып табылады.

Мамандандырылған кредиттік-қаржылық мекеме қызмет етеді:

инвестициялық банктер эмиссиялық-құрылтайшылық қызметпен айналысады, яғни, бағалы қағаздарды шығару және орналастыру операцияларын өткізеді;

жинақтық салымы мекемелері тұрғындардың жинақтарына шоғырландырады және қаржылық капиталды коммерциялық және тұрғын үй құрылысына салады;

сақтандыру компаниялары өмірді, мүлікті және жауапкершілікті сақтандырумен айналысады, тұрғындардың ақшалай жинағын экономиканы ұзақ мерзімді қаржыландыруға шоғырландырады.

Зейнеткерлік қорлар экономиканың сақтандыру қорын қалыптастырады, ол өзінің жиналған қаржылық резервтерін облигацияларға, жеке компанияның акцияларына және мемлекеттің бағалы қағаздарына салады, сойтіп, осындай тәсілмен мемлекет пен экономиканы қаржыландырады.

Кредиттік оепрацияларды бірнеше белгілермен жіктелімдеуге болады.

Кредиттер берілген мерзімі бойынша қысқа мерзімді, орта мерзімді, ұзақ мерзімді және онкольды (талап етілмелі) қарыздар болып бөлінеді. Соңғысы клиенттің талабы бойынша жабылады.

Қарыздарды қамтамасыз етуге байланысты олар бланктік (қамтамасыз етусіз) және қамтамасыз етілген болады. Соңғысы вексельді, тауарлы, бағазды қағазды болады.

Қарыздарды жабу сипатына қарай бір жолғы өтеу және бөліп өтеуге бөлінеді.

Кредит мөлшеріне байланысты ұсақ, орташа және ірі болып бөлінеді.

Қаржылық-кредиттік саясат ақша айналымына әсер ету арқылы жиынтықты сұранысты реттеу мақсатында орталық банкпен қабылданатын өзара байланысты шаралар кешенін ұсынады.

Қаржылық-кредиттік саясаттың құралдары:

Кредит салымдарының өсуін шектеу. Орталық банк белгілі бір уақыт ішінде кредит операциясы арқылы өтетін, коммерциялық банктермен олар үшін көтерілген соманың пайыз мөлшерін белгілеу жолымен өткізілген, кредит салымдарының өсуін шектейді.

Есептік (дисконттық) саясат және ломбардтық саясат. Бұларды қолданғанда орталық банк барлық басқа банктер үшін негізгі кредит беруші ретінде көрінеді. Ол өзіне сұраныспен келген банктерге вексельдерін қайта есептегенде ғана кредит береді немесе бағалы қағаздар (ломбардтық саясат) кепілдемесімен беріледі. Осындай кредиттер бойынша орталық банкпен белгіленетін мөлшерлемені ресми есептік (дисконттық немесе ломбардтық) деп атайды. Орталық банк есептік мөлшерлемені өзгерте отыра жиынтықты сұраныс пен жиынтықты ұсынысқа ықпал жасайды.

Ашық рыноктағы операциялар – мемлекеттің кредит жүйесінің резервтеріне құю мақсатында ашық рынокта қазыналық бағалы қағаздарды орталық банкпен сату немесе сатып алуы немесе одан алуы.

Ең аз резервтер саясаты. Ең аз резервтер – орталық банктің шотында ұстауға коммерциялық банктерге берілетін белгілі бір қаржы сомасы. Орталық банк міндетті резервтердің көлемін көтеріп, коммерциялық банктердің іскерлік белсенділігін қолдайды, сонымен бірге төмендете отырып, - ынталандырады.

Еркін келісім. Ол белгілі бір ақпарат негізіндегі белгілі бір шеңберде өзінің қызметін еркін қоятын орталық банк және коммерциялық банкпен бекітіледі.

 

 

14.3. Мемлекеттің қаржылық жүйесі

 

Қаржылар – елдегі орталықтандырылған және орталықтандырылмаған қаржылық қорларды пайдалану және құру үдерісіндегі барлық экономикалық қатынастардың жиынтығы. Қаржының мәні қаржы ресурстарын пайдалану мен бөлуге байланысты құндық ағымдардың жиынтығы. Үнемі қаржылық ағым қозғалысы өту арасындағы негізгі субъектілер мыналар болып табылады: мемлекет және оның институттары, фирмалар және тұрғындар.

Қаржылық жүйе – бұл барлық қаржылық құрылымдық элементтердің өзара байланысты жиынтығы. Қаржылық жүйенің құрылымына кіретіндер:

а) барлық деңгейдегі бюджеттің жиынтығы (мемлекет, әкімшілік бірлік, үкіметтің жергілікті органдары);

ә) бюджеттен тыс қорлар (әлеуметтік, мүліктік, жеке сақтандыру);

б) мемлекеттің валюталық резервтері;

в) кәсіпорын мен ұйымдардың қаржылық қоры.

Қаржылық жүйені мемлекеттің, шаруашылық субъектісінің және тұрғындардың арасындағы өзара байланыс ретінде анықтайды.

Қаржылық жүйенің қызмет етуі екі сатыны болжайды:

Табыстарды алу және шыындау бойынша жоспарлар құру.

Ақша ағымының өзінің қозғалысын ұйымдастыру.

Қаржылық жүйе мемлекет деңгейінде белгілі бір мақсатқа жетуге бағытталғанда, онда әңгіме мемлекеттің қаржылық саясаты туралы болады. Соңғысының екі аспектісі бар:

а) табыс пен шығын көмегімен экономиканы реттеу – қазынагерлік саясат;

ә) бюджет ресурстарын реттеу (бюджет тепе-теңдігіне қол жеткізу) – бюджет саясаты.

Қазынагерлік саясат – бұл мемлекеттік шығын мен табыстағы өзгерістер арқылы экономиканы реттеу жүйесі, Ол екі түрге бөлінеді: дискрециялық қазынагерлік саясат және автоматты. Дискрециялық саясат экономикалық жағдаятты теңелту (белсенді қазынагерлік саясат) үшін мемлекеттік салық пен шығындармен (мысалы, салық мөлшері, жәрдемақы мөлшерлемесі) саналы түрде айла-шарғыға салуды көрсетеді. Автоматты қазыналық саясат кіріктендірілген тұрақтандырушының (табыс салығының прогрессивті мөлшерлемесі, жұмыссыздық бойынша жәрдемақы және т.б.), бұл мемлекеттік шығындар мен салықтардың деңгейіне автоматты енгізілетін қажетті өзгерістер негізінде пассивтік қазынагерлік саясат.

Мемлекеттік бюджет – бұл оның барлық ақшалай ресурстарын (табысын) және олардың бөліуін (шығындары) көрсететін мемлекет қызметінің қаржылық бағдарламасы.

Бюджеттік шығын баптары өзінің құрылымы бойынша: мемлекетті басқару бойынша шығындарға әлеуметттік-экономикалық мақсаттарға, мемлекеттің шаруашылық қызметіне, оның сыртқы экономикалық қызметін жүзеге асыру үшін, қорғанысты және ұлттық қауіпсіздікті күшейтуге бөлінеді.

Экономикалық әдебиетте мемлекеттің шығындарын әр түрлі жіктелімдеу ұсынылады. А.Пигу оларды трансформациялық және трансферттік деп бөледі. Бірінші жағдайда, тауар мен еңбекте (мемлекеттік инвестиция, тауарлар мен қызметтерді мемлекеттік тұтыну; еңбекақыны бюджеттен төлеу) көрсетілген қызметтер мемлекеттік қаржының ағымына қарсы тұрады. Трансферттік шығындар қарама-қарсы қызметтерді қарастырады және құралдарды тікелей беруінде көрінеді (трансферт: субсидиялар, үй шаруашылығына жәрдемақылар, әлеуметтік қамтамасыздандыру).

шығындауды бақылауды жеңілдетеді, бірақ оны пайдаланудың тиімділігі туралы төрелік жасауға мүмкіндік бермейді.

Жіктелімнің қызметтік қағидасы негізінде шығындар мақсатты тағайындалымына (қорғаныс білім, өнеркәсіп және т.б.) қарай топталады. Бұл мемлекеттің экономикалық саясатының басымдылығы туралы пікірге мүмкіндік береді.

Шаруашылық қызметіне мемлекеттік шығындар таза ұлттық өнімнің мультипликациялық өсуіне әкеледі. Мемлекеттік шығындардың мультипликаторы үкіметтік шығындар өзгерістеріне таза ұлттық өнімнің өзгерістерінің қатынасы ретінде анықталады.

Мемлекеттің бюджеттік табысы бірінші кезекте үкіметтің орталық және жергілікті органдарымен алынатын салықтан, мемлекеттік қарыздан, сондай-ақ, сыртқы бюджеттік немесе мақсатты қорлардан түсетін қаржыдан тұрады:

салықтық және салықтық емес;

әдеттегі (тұрақты) және төтенше (уақытша, кезеңдік);

жеке сектордан және мемлекеттік сектордан.

Өз кезегінде, мемлекеттік сектордан алынатын табыс ұлттық мемлекеттен және шетелден түскен қаржыларға бөлінеді (көмек, репарациялардан). Жеке сектордан түсетін мемлекеттік табыстар мемлекеттің рыноктық үдерістеріндегі тікелей немесе жанама қатысуымен шартталған. Тікелей нұсқа мемлекеттік кәсіпорындар шығарған тауарлар мен қызметтерден түскен табыстарды қарастырады. Жанама – салық, алым, жарна, баж салығы, айыппұл түріндегі табыстарды қарастырады және т.б.

Қаржы жүйесінің құрылуының екі қағидасы белгілі: а) демократиялық орталықтандыру; б) қазынагерлік федерализм. Демократиялық орталықтандыру кезінде жергілікті органдар өз бетімен қаржы қорларын жұмсай алмайды. Қазынагерлік федерализм кезінде орталық және жергілікті қаржылар қатаң шектелген және жергілікті өкімет қаржылық шығындарды өз бетімен белгілейді.

Салықтар – бұл жеке тұлғалар мен заңды тұлғалардың мемлекет пен жергілікті бюджетке міндетті төлемдері. Салық жүйесі – қаржылық құралдарды алымдау әдісі мен нысанының жиынтығы.

Салық салудың қағидалары:

Салық алудың жүйесі мемлекеттің оны ұстауға шығыны, сондай-ақ, сол төлем төлеу тәртібімен байланысты салық төлеушінің шығыны есептеліп, ең төмен болады.

Салық ауыртпалығы салық төлеушінің экономикалық белсенділігін төмендетпеуі тиіс.

Салық алу үдерісі жағдаят пен жұмыспен қамтамасыз етілудің саясатын жүзеге асыруға ең жоғары дәрежеде жүзеге асыруға көмектесуі үшін ұтымды ұйымдастырылуы тиісті.

Салық салу үдерісі үлкен әлеуметтік әділдікті қамтамасыз ету бағытында табыстарды бөлуге ықпалы етуі тиісті.

Салық құрамдастарымы әрбір салық өзінің нақты мақсаты болатын біртұтас жүйені құрауы тиісиі.

Жеке адамның «салық төлеуге қабілетін» анықтау кезінде азаматтың жеке өміріне қатысты ең аз деректерді көрсетуін талап ету қажет.

Салықтың негізгі түрлерін келесі белгілер бойынша жіктелімдеуге болады:

Салық салу объектісі бойынша мыналарға бөлінеді: а) табысқа салық, ә) мүлікке салық, б) белгілі бір тауар мен қызметті сатып алушылардың шығынына салық.

Салықтарды алу әдістері бойынша салықтар тікелей (табыс алушылар мен мүлік иелерінен тікелей алынатын: табыс салығы, меншікке салық) және жанама (белгілі бір тауар бағасына қосылады және бұл тауарды сатқан кезде осы тауарды тұтынушылардан алынады – акциздер және кедендік баж салықтар) болып бөлінеді.

Мөлшерін анықтау әдісі бойынша үш негізгі салық жүйесіне бөледі: а) табыс, шығын сомасына немесе мүлік құнына байланысты емес, өзгермейтін пайыз мөлшерлемесі бар салық үйлесімді саналады; ә) табыстың өсу шамасы бойынша мөлшерлемесі көбейетін салықты прогресті салық деп атайды; б) табыстың өсу шамасына байланысты мөлшері төмендейтін салықты кемімелі салық деп атайды.

Салықтың сомалыра түсетін, бюджет деңгейі бойынша, жалпы мемлекеттік және жергілікті салықтар деп бөледі.

Пайдалану тәртібі бойынша жалпы салықтарды мемлекеттің бір кассасына және мақсатты немесе белгілі бір тағайындалуы бар арнаулы кассаға түседі деп бөледі.

Мемлекеттік бюджетке түсетін салықтардың таза көлемінің өсуі мемлекеттің инвестициялық және мемлекеттік кәсіпорындар мен жеке бизнесті кредиттеу мүмкіндігін кеңейтеді. Бұл таза ұлттық өнімнің мультипликациялық өсуіне әкеледі. Салықтық мультипликатор салықтық түсім көлемінің өзгерістеріне таза ұлттық өнімнің (ТҰӨ) өзгерістерінің қатынасы ретінде анықталады.

Бірақ мемлекет фирмалардың табысына шектен тыс салық мөлшері, соңғыдан капитал жинауға ынтасын жоғалтады. Бұл Лаффер қисығының графигінде көрнекі көрсетіледі (18.3.-сурет).

   R мұнда R –салық мөлшерлемесі,

У – мемлекеттік бюджетке түсім

100 %

 

 

 

 

 

 

   У

 

14.3.-сурет. Лаффер қисығы

 

Алғашқыда салық мөлшерлемесінің өсуімен бюджетке түсімдер де өседі. Бірақ кейбір сәтте, салықтардың шектен тыс мөлшерлемесі өндірістің дамуына кедергі жасайды, ал жүз пайыздық салық мөлшерлемесінде кәсіпкерлер қандай да бір ынталандырудың болмағандығынан өздерінің өндірісін тоқтатады және бюджетке түсім тіптен тоқтайды.

Қазақстанда ҚР Салық кодексімен белгіленген келесі салықтар бар:

Корпоративті табыс салығы.

Жеке табыс салығы.

Қосымша құн салығы.

Акциздер.

Жер қойнауын пайдаланушылардың арнаулы төлемдері мен салығы.

Әлеуметтік салық.

Жер салығы.

Көлік құралдарына салық.

Мүлікке салық.

Бұл салықтардан басқа бюджетке алымның 13 түрі, 9 әр түрлі төлем, мемлекеттік баж салығы және кедендік төлемдері түседі.

Бюджеттік үдеріс мемлекеттік табыс пен шығындардың жағдайын теңдестіруді қарастырады. Мемлекеттік шығындардың табыстардан жоғары болуы мынадай себептермен бюджет тапшылығын әкеледі:

а) мемлекеттің өмірдің әр түрлі аясындағы рөлінің өсуі;

ә) ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін шығынның өсуі;

б) мемлекеттік аппараттың санының өсуі;

в) шаруашылық жағдаятының толқуы, кезеңдік құлдырау мен өндірістің көтерілуі.

Мемлекеттік бюджет тапшылығын жабудың әдістері:

қосымша ақша шығару;

салықтарды көбейту;

мемлекеттік қарыз алу, мемлекеттік кредит;

шығындарды қысқарту.

Мемлекеттік заем шығару нәтижесінде және оны мемлекеттік орналастыру тұрғындардың, банктердің, сақтандыру және өнеркәсіп компанияларының бос еркін ақша қорларын уақытша тартады. Нәтижесінде біртіндеп жабылатын мемлекеттің ішкі қарызы пайда болады.

Мемлекеттік қарыздың экономикалық зардабын келесі төрт сәтке бөлуге болады:

Сыртқы қарызға қызмет ету қажеттігі осы елдің тұрғындары үшін тұтыну мүмкіндігін елеулі қысқартуға әкеледі.

Қарыз экономиканың әрі қарай өсуін шектейтін және капиталдың қысылуына әкеледі.

Мемлекеттің өсіп жатқан қарызын төлеу үшін салықтарды көбейту экономика белсенділігін арттыруға қарсы ынталандыру санатында көрінеді.

Мемлекеттік қарыз табыстардың теңсіздігін күшейтуге әкеледі.

 

Өз-өзін бақылау сұрақтары:

Нарық экономикасындағы кезеңдер қозғалысы нені білдіреді?

Экстеральдық теорияның кезеңдік ауытқулары қандай факторлармен түсіндіріледі?

Интеральдық теорияның экономикалық кезеңдері қалай қарастырылады?

Экономикалық кезеңнің сыртқы себептерін атаңыздар

Экономикалық кезеңнің ішкі себептерін атаңыздар

Экономикалық кезеңдер дегеніміз не?

Экономикалық әдебиетте кезеңдердің қандай түрлері бөлініп көрсетіледі?

Кондратьевтің « ұзын толқынының» себептері неде?

Китчиннің шағын кезеңі немен байланысты?

Жугляр кезеңі қандай мезгілді қамтиды?

Өнеркәсіптік кезеңнің материалдық негіздері не болып табылады?

Өнеркәсіп кезеңі қандай фазадан өтеді?

Экономикада дағдарыс фазасы кезінде қандай оқиғалар болады?

Дағдарыс кезінде несие пайызының мөлшерлемесі неге өте жоғары деңгейде болады?

Тоқырау фазасы үшін қандай оқиғалар сипатты?

Дағдарыс жағдайынан кәсіпкерлер қалай шығады?

Аграрлық дағдарыстың ерекшеліктері немен байланысты?

Құрылымдық дағдарыс дегеніміз не?

Мемлекеттің кезеңге қарсы саясаты неге бағытталған?

Дағдарысқа қарсы саясатқа неокейнсиандық пен неоконсервативтік көзқарастар немен ерекшеленеді?

 

 

15-тақырып. Экономикалық өсу.

 

: Экономикалық өсудің мәнін ашу.

 

Лекция сұрақтары:

1. Экономикалық өсудің түсінігі, оның өлшемі мен тұрпаты

2. Экономикалық өсудің факторы. Экономикалық өсудің жағымды және кері жақтары.

3. Экономикалық өсудің моделі.

 

 

15.1. Экономикалық өсудің түсінігі, оның өлшемі мен тұрпаты

Экономикалық өсу қоғамдық өнімді сапалы және сандық көбейтуімен, сапалы жетілдірілуімен және оның өндірістік факторымен көрінеді. Экономикалық өсу өзінің көрсетілімін нақты жалпы ұлттық өнімнің көбеюінен, елдің экономикалық күшінің нығаюынан табады. Экономикалық өсудің қарқыны нақты жалпы ұлттық өнімнің өсу қарқынының көрсеткішінің көмегімен сипатталады – бұл белгілі бір кезеңдегі уақыт ішінде нақты жалпы ұлттық өнімнің өсуіндегі пайызда көрсетілген.

   Экономикалық өсу бірнеше жағдайда пайда болады:

пайдаланбайтын ресурстар өндіріске бағытталғанда;

өндірістің сандық факторы көбейеді;

өндірістің бар факторлары жақсы технологияларды ашу мен пайдалануға немесе қызметкерлерді жақсы оқытуға орай, одан гөрі өнімді бола алады.

Бірінші жағдай төменде келтірілген суретпен көрсетіледі. Экономика ішкі нүкте К-ден шекарадағы өндірістік мүмкіндігі Н нүктесіне ауысады (15.1.-сурет

 

   Екінші және үшінші жағдайда өндіріс мүмкіндігінің шекарасы СД жағдайынан СД жағдайына өзі жылжиды (15.2.-сурет

   Осыдан экономикалық өсуді екі түрге бөледі: экстенсивті және қарқынды.

   Экономикалық өсудің экстенсивті түрі – бұрынғы техникалық негізін сақтауына орай өндіріс факторының сандық көбеюіне қол жеткізуі.

   Экономикалық өсудің қарқынды түрі өнімдерді шығару көлемін көбейтуді қарастырады және оған өндіріс факторын сапалы жетілдіру жолымен: еңбек құралдарының одан гөрі жетілдірілген түрін және еңбектің үнемді құралдарын қолдану және жұмыс күшінің мамандығын көтеру арқылы қол жеткізеді.

15.2. Экономикалық өсудің факторы. Экономикалық өсудің жағымды және кері жақтары

   Экономикалық өсудің қарқыны мен сипатын келесі факторлар анықтайды:

Табиғат ресурстары. Бай табиғат ресурстарына ие болу экономикалық өсу қарқынына кепілдеме бола алмайды. Оларды ұтымды және тиімді пайдалану маңызды.

Еңбек ресурстары. Экономикалық өсуге жұмыспен қамтамасыз етілу деңгейі, білім сапасы және жұмысшылар күшін кәсіптік шеберлікке дайындау, оларды ұтымды пайдалана білу, еңбек өнімділігінің деңгейі, денсаулық жағдайы және т.б. ықпал етеді.

Негізгі капитал. Экономикалық өсуге инвестицияның үнемі көбеюі, капиталдың жаңаруы және көбеюі, қордың қайтарылымының өсуі және қордың қарулануы маңызды.

Ғылыми-техникалық үдеріс. Өнертапқыштық және жаңартпалық, оны өндіріске енгізу экономикалық өсудің маңызды факторы болады.

Қоғамның жиынтық сұранысы. Жиынтықты сұраныстың жоғарғы деңгейі кәсіпкерлерді өндірістің көлемін көбейтуге ынталандырады.

Экономикалық өсудің факторларын 3 топқа бөлуге болады: ұсыныс факторы (табиғат ресурстары, еңбек ресурстары, негізгі капиталдың көлемі, технология); сұраныс факторы (жиынтықты шығындардың деңгейі) және бөлу факторы (ресурстарды тиімді пайдалану).

Экономиканың үдемелі дамуына байланысты мыналар өседі:

өндіріс көлемі мен қоғам байлығы;

елдің әлемдегі беделі;

адамдардың материалдық қамтамасыз етілуі, олардың бос уақыты, білімі және мәдениеті;

өндіріс механикаландырылады және автоматтандырылады, еңбек жағдай жақсарады және т.б. Бірақ экономикалық өсу тұтастай жағымды үдеріс ретінде бағаланғанымен, сонымен бірге, кемістіктен де арылмаған. өндіріс пен индустрияландырудың жаппай дамуы, а) адамдардың өмір сүретін ортасын былғауы мен нашарлатуы; ә) қалалардың үлкейіп, оның халқының көбеюімен, орны толмайтын ресурстарын құрту (көмір, мұнай, металл рудалары және т.б.) жұмыс күшінің мамандықтарын қажеттілікке байланысты жиі өзгертуімен жұмысты өзгертуімен; в) еңбек қызметінің қарқындауымен байланысты проблемалар туындатады.

Экономикалық өсудің факторының жалпы сипаттамасын төмендегі кесте көрсетеді (15.1.-кесте):

15.1.-кесте. Экономикалық өсу

Фактор

Фактордың сандық көрсеткіші

Толық пайдаланудың тәсілі мен тиімділікті көтеру

Табиғи ресурстар (жер, пайдалы қазбалар, ауа, су және т.б.)

Әрбір нақты түрдің көрсеткіші

Ең толық шығару, кешенді және терең қайта өңдеу

Еңбек ресурстары

Еңбекке жарамды жастағы тұрғындардың саны

жетілдіру

Негізгі капитал (кәсіпорынның жабдықтары, халық шаруашылығы барлық аясының транспорт көліктері)

Бағасы

Өндірісті ұйымдастыруды жетілдіру

ҒТП

Шығындар

НИОКР аясын дамыту, нәтижелерін пайдалану

Өндірістің тиімділігін көтеру

15.3. Экономикалық өсудің моделі

Экономикалық әдебиетте экономикалық өсудің әр түрлі моделі кездеседі. Солардың кейбіреуін қарастырымыз:

Экономикалық өсудің неокейнсиандық моделі «инвестициялар» және «мультикликатор» санатында (11-тақырыпты қараңыз) негізделеді. Экономикалық өсу алғашқы салынған инвестицияның мультипликациялық тиімділігінің нәтижесі болып табылады. Кейнсиандық мектеп экономикалық өсуді тиімді бірінші кезекте сұраныс факторымен байланыстырады және қысқа мерзімді кезеңде барлығынан бұрын, оны мемлекеттің қазынагерлік және кредиттік саясаттың көмегімен реттей алады. Сұраныстың ең басты бөлігі – мультипликатор көмегімен пайданы көбейтетін капитал салымы. Сонымен бірге, олар пайданың өсуімен келген, яғни, капитал салымының өзі пайданың өсуімен анықталады.

Экономикалық өсудің неоклассикалық моделі «өндірістік қызмет» санатына негізделеді. Экономикалық өсугетек микро және макродеңгейде ғана емес, барлық өндірістің факторларды (еңбек, жер, капитал, ғылыми-техн. үдерістерді) жақсы пайдалану жолымен де жетуге болады. Өндірістік қызмет аппаратының негізінде келесі қорытынды жасауға болады:

капитал мен еңбек өндірістің шекті өнімділік факторының сәйкес келетін негізінде сыйға ие болады;

өндірістік қызметтер бір фактордың белгілі бір көлемінің бірлігінен екіншісіне технологиялық өзгерту қоғамға қаншаға түсетінін нақты бағалауға мүмкіндік береді. Ұлттық өнімнің бір және сол көлемінің өсуін, капитал салымын немесе еңбекті пайдалануды кеңейту жолымен алуға болады;

өндірістегі ғылыми-техникалық үдеріс факторының сапалы үлесі мен ұлттық өнімнің өсуін анықтаудағы міндеттер шешіледі.

   В. Леонтьев ұдайы өндіріс өндірістің – өндірістің, айырбастың және тұтынудың барлық кезеңіндегі құрылымды өзара байланыс негізінде құрылған, жалпы рыноктық теңдесудің макроэкономикалық моделін ұсынды. Оның моделі шахмат кестесі түрінде құрылған және «шығын-шығару» деп аталады. Бұл кестегі бөлек салаларды екі жақты қарастырумен байланысты. Біріншіден, басқа салалармен (шығындар) ұсынылған, материалдық игіліктер мен қызметтерді сатып алушылар мен жиынтықты сұраныстың көрсеткіші ретінде – бұл баланс бағаны. Екіншіден, олардың өздерімен ұсынылған (шығару), қызмет пен материалдық игіліктерді сатушылар мен жиынтықты ұсыныстың көрсеткіші – бұл баланс жолдары. Бұл кестені талдау негізінде экономикалық өсуді болжауға болады.

   Экономикалық өсу мен даму проблемаларын зерттеу үшін, В. Леонтьев бәрінен бұрын, «шығын-шығару» тұрақты моделінің серпінді түрін дайындайды, оған ол соңғы сатылым мен соңғы сұраныс деп аталатын төмен түсірілетін капиталдың қажеттілігін қосты.

«Нөлдік экономикалық өсудің» тұжырымдамасы. Бұл тұжырымдамаға сәйкес, шикізаттық, энергетикалық және басқа ресурстардың шектелуі тез арадағы уақытта адамзатқа апатты қау төндіреді. Бұны болдырмас үшін, «нөлдік өсуге» көшу, яғни, материалдық игіліктерді ұдайы өндірудің қарапайым түріне көшу керек.

   «Нөлдік экономикалық өсу» тұжырымдамасының пайда болуы ұзақ соғыстан кейінгі кезеңде баяғы өнеркәсіпті елдерде тез экономикалық өсудің биігіне жеткенде, өткен екі ондаған жылдар ішінде өмір сүрген, экономикалық серпіннің негізгі ағымы ХХ-ғасырдың 60-жылдарындағы елеулі өзгерістерге байланысты болды. Ұлттық деңгейде де, әлемдік көлемде де тұрақсыздық пен белгісіздік ұлғайды. Әлемдік шаруашылықта интернацияландыру үдерісі тереңдеп жалғаса түсті. Ғылыми-техникалық революцияның кері зардаптары нәтижесінде қоршаған ортаның дағдарысы пайда болды. Рим клубының өкілдері (1968 жыл құрылған, өз қатарына ғалымдарды, қоғам қайраткерлерін, бизнесмендерді біріктірген, ресми емес ұйым) әлемдік дамудың белгіленген ағымдарын тез арада түземесе, адамзаттың даму келешегі күдікті деп есептеді. Әлемнің тұрақты ең оңтайлы моделі деп төменде көрсетілген стратегия жиынтықтары аталады:

туғандардың санын өлгендердің санына теңестіріліп қарастырылады, сондай-ақ, өнеркәсіптік капиталға инвестиция да оның өтеліміне теңестіріліп қарастырылады;

техникалық үдерістің стратегиясының жиынтығы ресурстарды екінші рет қайта өңдеуді, қоршаған ортаның жағдайын бақылауды қамтамасыз ететін құралды пайдаланады, негізгі капиталдың барлық түрінің қызмет мерзімін ұзартуды, сондай-ақ, эрозия болып, құнарсызданған жерлерді қайта қалпын келтірі әдістерін пайдалануды өзіне қосады;

материалдық өндірістік игіліктерді шығаруды көбейтуден, оған қарама-қарсы қызметтер мен тамақ өнімдерін өндіруге басымдық беруді күшейту.

«Экономикалық дамудың тұрақтылығы» тұжырымдамасы (Рио-де-Жанейро). Тұрақты даму идеясы алғашқы рет 1987 жылы қоршаған орта және оны дамыту бойынша Халықаралық комиссиясының дайындаған «Біздің ортақ келешегіміз» баяндамасында тұжырымдама ретінде қорытындылаған. Келешек ұрпақты тұтыну мүмкіндіктерінен айырмайтын, бүгінгі күнннің талаптарына жауап беретін даму, тұрақты даму ретінде анықталған. Рио-де-Жанейродағы 1992 жылы өткен Жер планетасының проблемалары жөніндегі жоғары деңгейдегі конференция бұл тұжырымдаманы нақты мазмұнмен толықтырды: іс-әрекеттің басым бағыттары жасалған, «ХХІ ғасырға арналған күн тәртібі» атын иеленген, тұрақты дамуға жетудің іс-әрекет жоспары мен қажетті бағыт белгіленген.

   Тұрақты даму келесі критерийлерге негізделуі тиісті:

экономика саласында – үздіксіз сандық өсу емес, экономикалық жүйенің тұрақты жетістігі, ұзақ мерзімді қоғамның тапсырмасына сәйкес келуі, сандық өсуден дамуға көшу. Әлеуетті мүмкіндікті кеңейту немесе өткізу дамуды білдіреді, яғни, өз жағдайыңды жақсарту сапалық жағынан да жақсы болып табылады;

адамдар өмірінің сапасын көтеру саласында – белгілі бір деңгейге дейін өсетін, содан кейін, адамның тұрақты игі жағдай, сапалы білім алу мүмкіндігі, жайлы қоршаған орта, қоршаған ортадағы антропогендік салмақтың төмендеуі.

   ҚР экономикалық өсуінің жағдайы мен факторы.

пайызға өскен. 2000 жылғы деңгейімен салыстырғанда ЖІӨ-нің жиынтықты өсуі 2004 жылдың қорытындысы бойынша 49 пайызды құрады.

   ҚР-ның экономикалық өсу жағдайы мыналар болыа табылады:

экономикалық кеңістіктің көлемі. ҚР елдің аумағы бойынша әлемде 9-орын алады;

пайдалы қазбалардың қоры: энергетикалық ресурстардың (мұнай, табиғи газ, тас көмір) темір және марганец рудалары, мыс рудалары, уран және т.б.;

мұнайды шығару көлемі – басты стратегиялық шикізат;

маманданған жұмыс күшінің болуы.

ҚР-ның экономикалық өсу факторы болып табылатындар:

әлемдік экономиканың өсуі және мұнайдың, газдың түсті және қара металдың халықаралық рыногындағы қолайлы жағдаят;

тұрғындар мен кәсіпорындардың төлем төлеу қабілетінің өсуі;

импорт орнын толтыру және адал емес бәсекелестіктерден отандық өндірушілерді қорғау саясатын жүргізу;

қолайлы инвестициялық климат құру жолымен, тікелей шетел инвестициясын тарту саясаты.

 

 

Өз-өзін бақылау сұрақтары:

 

Экономикалық өсу неден көрінеді?

Экономикалық өсудің қарқыны қандай көрсеткіштердің көмегімен сипатталады?

Экономикалық өсу қандай жағдайда пайда болады?

Өндірістік мүмкіндіктердің графигіндегі экономикалық өсудің нұсқасын көрсетііңдер.

Экономикалық өсу қандай түрлерге бөлінеді?

Экономикалық өсудің экстенсивті түрі дегеніміз не?

Экономикалық өсудің қарқынды түрі немен байланысты?

Экономикалық өсудің факторын атаңыз.

Экономикалық өсудің факторларын қандай көрсеткіштер сипаттайды?

Экономикалық өсудің факторларының сандық көрсеткіштерін анықтаңыз.

Экономикалық өсудің факторларын қандай топтарға бөлуге болады?

Экономикалық өсудің кейнсиандық моделі қандай санатқа негізделеді?

Экономикалық өсуді неоклассиктер қандай қызметпен байланыстырады?

В. Леонтьевтің макроэкономикалық моделінің ерекшеліктері неде?

«Нөлдік экономикалық өсудің» тұжырымдамасы немен байланысты?

 

 

Share
Tags :
10.04.2017